Naoyuki Okazaki: Người Cha Trong Bóng Tối

1. Hai Mươi Phút và Một Đời Người

Có một chi tiết ở Clannad mà nhiều người xem có thể không để ý, đó là nhân vật Naoyuki Okazaki tức cha của nhân vật chính Tomoya, chỉ xuất hiện tổng cộng khoảng hai mươi phút trong cả series dài gần năm mươi tập. Con số đó chưa đủ để xem hết một tập anime bình thường, vậy mà tác động của ông ấy vượt xa thời lượng màn ảnh đó, bởi lẽ Naoyuki không chỉ là một nhân vật phụ mà ông là thế giới mà Tomoya sống trong đó, là tiếng ồn trắng không bao giờ lặng, là cái bóng mà mỗi bước chân của Tomoya đều cố gắng thoát khỏi. Nói một cách chính xác hơn, Naoyuki là tấm gương phản chiếu mà Tomoya cả đời muốn tránh nhìn vào, rồi cuối cùng lại trở thành bản sao của chính nó.

Điều làm cho Clannad trở nên khác biệt so với hầu hết anime về gia đình là nó không hề cố gắng tẩy trắng người cha này. Naoyuki không phải là kiểu nhân vật được cứu rỗi bằng một phân cảnh hồi tưởng, bằng những lời nói của những người hàng xóm hay bằng những nỗ lực hòa giải của người thân. Ông ấy cũng không phải là kẻ ác để khán giả được thoải mái chỉ trỏ, căm ghét. Clannad đang làm một điều dũng cảm hơn thế khi nó đang giữ cả hai sự thật cùng một lúc: Naoyuki là người cha đã làm tổn thương con trai mình và tạo tổn thương tâm lý cho cậu và đồng thời Naoyuki cũng là người cha đã hy sinh tất cả những gì mình có để nuôi con. Hai sự thật này không hề triệt tiêu hay xung đột lẫn nhau mà chúng tồn tại đồng thời, cùng nằm trong cùng một con người, và đó chính là điều khiến Naoyuki trở thành một trong những bậc cha/mẹ thất bại đáng nhớ nhất.

Tôi sẽ cố gắng để phân tích lại Naoyuki từ đầu, kể từ giây phút đầu tiên Tomoya bước vào căn nhà tối, qua những lần thất bại trong việc kết nối cha-con rồi qua ngôn ngữ mà người cha sử dụng với con trai mình, qua nụ cười mà ông ấy vẫn đeo như một chiếc mặt nạ không thể tháo xuống, cho đến vết thương mà Tomoya mang theo suốt tuổi trẻ của cậu. Chúng ta sẽ không vội vàng chạy đến cảnh hòa giải cuối cùng của hai cha con để tìm sự cứu rỗi, bởi sự cứu rỗi chỉ có ý nghĩa nếu chúng ta hiểu được đầy đủ những phân cảnh nặng nề trước nó.

2. Hình Ảnh Đầu Tiên: Xây Dựng Sự Chán Ghét và Khoảng Cách

Cảnh đầu tiên mà chúng ta thấy Naoyuki ở tập 1 của Clannad là một trong những cảnh mở đầu hiệu quả về mặt tâm lý trong một bộ anime drama như Clannad. Khi Tomoya bước vào nhà, nơi ấy chìm trong bóng tối và rác rưởi. Tiếng TV vọng ra từ một căn phòng nào đó và cha cậu, Naoyuki nằm trên sàn, ngủ say trong một biển rác gồm lon bia và đồ ăn thừa. Không có lời thoại nào giải thích phân cảnh này. Kyoto Animation đã để hình ảnh tự nói lên tất cả. Cần làm rõ rằng căn nhà ở đây không chỉ là bối cảnh của phim mà nó là cả thế giới của cả hai cha con họ. Thứ bóng tối bao trùm mọi thứ giống như tâm trạng u ám mà cả hai luôn phải mang theo mà không có cơ hội trút ra. Rác rưởi chất đống không phải vì Naoyuki lười biếng mà vì ông ấy đã từ bỏ việc duy trì một cuộc sống bình thường từ lâu rồi. Tiếng TV là âm thanh nhằm lấp đầy khoảng trống, nói dễ hiểu hơn người cha này mong muốn có một thứ gì đó phát ra tiếng động trong nhà để không phải đối mặt với sự tĩnh lặng đến đáng sợ của cô đơn. Cái sự tĩnh lặng giữa hai cha con đã trở nên quá nghiêm trọng, đến mức cần một thiết bị điện tử để lấp đầy.

Tomoya bước vào căn nhà với vẻ mặt đau đớn, không phải theo hướng kịch tính mà là vẻ đau đớn quen thuộc, kiểu đau đớn của người đã nhìn thấy cảnh này hàng trăm lần và biết mình sẽ còn tiếp tục phải nhìn thấy hàng trăm lần nữa. Ngay từ giây phút đầu tiên, series đã xây dựng một nền móng rất quan trọng: sự chán ghét của Tomoya đối với cha mình không phải là cảm xúc bốc đồng của tuổi trẻ mà nó là kết quả của nhiều năm sống trong một môi trường mà người đáng ra phải chăm sóc mình lại chính là người cần được mình chăm sóc. Tomoya vốn không ghét Naoyuki vì Naoyuki là một người tồi tệ theo nghĩa đen mà cậu ghét Naoyuki vì sự hiện diện của ông ấy như đang nhắc Tomoya về một sự thật mà cậu không muốn thừa nhận: mình không có cha theo đúng nghĩa của từ “cha”.

Nụ cười gượng gạo đầu tiên xuất hiện ngay sau đó. Naoyuki tỉnh dậy, mắt nhắm mắt mở và hỏi bằng một giọng điệu mệt mỏi: "Cha có làm phiền con không?" Câu hỏi này nghe có vẻ là lời quan tâm của người cha dành cho con mình, nhưng thực ra là một sự thừa nhận thất bại của người làm cha như ông, bởi lẽ không một người cha bình thường nào lại hỏi con mình như thế bởi thường người ta sẽ hỏi con mình là "hôm nay con thế nào" hoặc "con có đói không" mà lại đặt câu hỏi cho người con rằng liệu sự tồn tại của cha có phải là gánh nặng không? Và câu trả lời ngầm từ cả hai bên rõ ràng là có. Sự tồn tại của Naoyuki trong căn nhà ấy chính là thứ khiến Tomoya thấy phiền phức nhất. Và rõ ràng cả hai người đều biết, chỉ là họ chọn không nói ra.Ngay cả sau này khi người xem biết được toàn bộ câu chuyện về quá khứ của ông, ngay cả khi người xem hiểu tại sao ông ấy trở thành như vậy, thì phân cảnh này vẫn ở đó để làm minh chứng cho những gì Tomoya đã phải chịu đựng. Hiểu được nguồn gốc của một vết thương không làm nó biến mất. Clannad hiểu rất rõ điều này, và nó không bao giờ yêu cầu Tomoya phải quên đi.

3. Người Cha Hiện Diện Nhưng Không Thể Chạm Tới

Nghịch lý lớn nhất trong mối quan hệ cha con nhà Okazaki là Naoyuki dù ở trong nhà nhưng không bao giờ thực sự ở đó. Có mặt ở trong nhà, ngủ ở đó, ăn ở đó, uống ở đó, thở ở đó... Nhưng về mặt cảm xúc, ông ấy như một bóng ma lang thang trong chính ngôi nhà của mình. Tomoya có thể nhìn thấy, nghe thấy tiếng ngáy, ngửi thấy mùi rượu trên người cha mình. Nhưng tương tác giữa hai người gần như là con số 0.

Cảnh làm Dango ở tập 2 là nỗ lực kết nối đầu tiên của Naoyuki trong series, và nó thất bại rất nhanh. Tomoya đang làm những con Dango cho câu lạc bộ kịch của Nagisa. Naoyuki bước vào và nhìn thấy chúng, rồi nói rằng cảnh này gợi cho ông nhớ lại những kỷ niệm cũ trước đây... Có thể ông nhớ tới những ngày Tomoya còn nhỏ, khi quan hệ giữa hai cha con chưa đi đến mức lạnh nhạt như hiện tại. Cũng có thể ông chỉ đang nhớ về một thời điểm xa xôi hơn, trước khi căn nhà này trở thành nơi cả hai cùng chung sống nhưng hầu như không còn có những tương tác với nhau. Dù ký ức ấy cụ thể là gì, phản ứng tiếp theo của Naoyuki vẫn khá rõ: ông chỉ muốn giúp, ông muốn Tomoya chỉ cho mình cách làm.

Tomoya nổi giận ngay lập tức, cậu quát Naoyuki đừng động vào chúng, rồi hỏi tại sao ông không đối xử với mình như người lạ như mọi khi. Điều đáng nói ở đây không phải là cơn giận của Tomoya, mà là lý do khiến cậu giận dữ như thế. Bởi lẽ Tomoya không đơn giản tức giận vì Naoyuki muốn giúp mà rõ ràng cậu trở nên tức giận vì Naoyuki đột nhiên phá vỡ khoảng cách mà chính ông đã tạo ra và duy trì suốt nhiều năm qua. Một người đã quen cư xử như người ngoài bỗng muốn diễn vai người cha, dù chỉ là một việc nhỏ như cùng làm Dango với người con trai. Nhưng với Tomoya, rõ ràng cậu không chấp nhận, bởi lẽ nó không giống một cử chỉ ấm áp, mà giống một kiểu thay đổi luật chơi không báo trước hơn. Rõ ràng là vì cậu không biết phải phản ứng ra sao ngoài cách đẩy ông ra. Từ chối, trong hoàn cảnh này, là cách Tomoya giữ lại chút kiểm soát về mặt lý trí.

Cảnh bữa sáng là một ví dụ khác, và có lẽ còn đau hơn vì nó diễn ra trong phân cảnh sinh hoạt gia đình rất bình thường. Naoyuki về nhà, thấy Tomoya đang ăn sáng với Tomoyo, rồi nói rằng đã lâu lắm rồi ông chưa được ăn bữa sáng như thế này. Câu nói ấy đơn giản, nhưng nó cho thấy trong căn nhà này, ngay cả một bữa sáng tử tế cũng đã trở thành chuyện hiếm có. Sau đó, ông nói mình sẽ ngồi xuống cạnh “Tomoya-kun” và lựa chọn của Tomoya lúc đó là lập tức rời khỏi phòng. Cậu không giải thích, không đáp lại, cũng không cần phải cãi vã. Cậu chỉ đứng dậy và rời đi.

Sau khi Tomoya rời đi, series để người xem nhìn thấy khuôn mặt Naoyuki. Đây là lần đầu tiên nỗi buồn trên khuôn mặt của ông hiện ra rõ đến vậy. Môi ông trùng xuống, gương mặt thường được giữ bằng một nụ cười gượng gạo bỗng lộ ra sự mệt mỏi và tổn thương. Chi tiết này không làm vơi đi nỗi đau của Tomoya mà nó cũng không biến Naoyuki thành người cha đáng thương để người xem quên mất trách nhiệm của ông ấy. Nó chỉ thêm vào bức tranh một sự thật khác: Naoyuki cũng đau vì quan hệ cha-con này, chỉ là nỗi đau đó không giúp ông trở thành một người cha tốt hơn.

Sự hiện diện của Naoyuki lại như một sự vắng mặt. Bởi lẽ dù ông ở đó, nhưng không thật sự tồn tại trong cuộc sống của Tomoya. Ông không biết Tomoya đang làm gì ở trường, không biết cậu có những người bạn nào, cũng không biết Tomoya đang dần xây dựng một mối quan hệ với Nagisa. Tất cả những gì ông biết chỉ là các mảnh rất nhỏ mà Tomoya vô tình để lộ, như những con Dango nằm trên bàn, hoặc một bữa sáng bất thường với Tomoyo. Và khi Naoyuki thử chạm vào những mảnh nhỏ ấy, ông ngay lập tức bị cậu đẩy ra. Không phải vì Tomoya là một đứa con bất hiếu. Mà vì Tomoya đã học được rằng đặt hy vọng vào người cha này là một việc quá nguy hiểm. Nếu hy vọng rồi lại thất vọng, cậu sẽ phải đau thêm một lần nữa.

4. Ngôn Ngữ, Xấu Hổ, và Ý Nghĩa của "Tomoya-kun"

Trong gia đình Nhật Bản, cha mẹ thường gọi con bằng tên, không cần thêm kính ngữ/hậu tố. Với người ngoài văn hóa Nhật, đây có thể là một chi tiết nhỏ nhưng với Nhật Bản chung hay trong Clannad nói riêng, cách Naoyuki gọi Tomoya đang thể hiện rõ ràng khoảng cách giữa hai cha con. Nếu ông chỉ gọi cậu là “Tomoya”, cách gọi ấy sẽ mang cảm giác tự nhiên của mối quan hệ gia đình bình thường. Nó ngắn gọn, gần gũi, nhưng Naoyuki gần như luôn gọi con trai mình là “Tomoya-kun”.

Hậu tố “-kun” thường được dùng trong những quan hệ xã hội kiểu dạng quen biết, chẳng hạn như ở trường học, nơi làm việc, hoặc giữa những người có khoảng cách tuổi tác và địa vị nhất định. Nó không phải cách gọi thân mật thông thường của một người cha dành cho con trai trong nhà, chính vì thế khi Naoyuki gọi “Tomoya-kun”, ông đang tạo ra khoảng cách lên chính quan hệ máu mủ của mình. Cách gọi ấy khiến Tomoya nghe giống như một người quen hơn là con trai của ông, kiểu nó rất lịch sự, nhưng chính sự lịch sự đó lại khiến quan hệ của hai người họ xa cách.

Naoyuki gọi “Tomoya-kun” như thể ông tự loại bản thân khỏi vai trò người cha. Mỗi lần dùng hậu tố ấy, ông gián tiếp thừa nhận rằng mình không còn đứng được ở vị trí của một người cha bình thường được nữa. Có thể đó là vì mặc cảm, có thể là vì tội lỗi sau lần ông làm Tomoya bị thương, cũng có thể là vì ông tin rằng giữ khoảng cách sẽ ít làm con trai tổn thương hơn... Nhưng dù cho động cơ là gì, kết quả vẫn rất rõ: Tomoya bị đối xử như một người ngoài trong gia đình chính mình. Câu hỏi của cậu trong cảnh Dango vì thế không hề vô lý. “Sao ông không đối xử với tôi giống người lạ như mọi khi đi?” nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng nó chỉ ra đúng thứ Tomoya cảm nhận được. Naoyuki đã biến sự xa cách thành trạng thái bình thường, rồi thỉnh thoảng lại làm như hai người vẫn có thể gần gũi.

Lý thuyết gắn bó của John Bowlby đã chỉ ra rằng trẻ em cần một điểm tựa cảm xúc đủ ổn định để phát triển. Cha mẹ không cần phải là những người hoàn hảo, nhưng cần đưa tay ra theo cách khiến đứa trẻ tin rằng chúng được giúp đỡ khi cần. Naoyuki thất bại ở đúng điểm đó, bởi dù ông ở trong nhà, nhưng Tomoya không thể dựa vào cha mình. Ông vẫn nói chuyện, vẫn cười, đôi khi vẫn muốn lại gần con mình, nhưng sự hiện diện ấy không tạo ra cảm giác an toàn. Chính từ đó, Tomoya học cách không trông chờ vào người cha này nữa mà cậu tự bỏ cuộc, tự tạo khoảng cách vì trong thâm tâm cậu biết rất rõ rằng nếu phụ thuộc vào Naoyuki đồng nghĩa với nguy cơ bị làm tổn thương thêm lần nữa.

Việc Naoyuki bỏ “-kun” trong cảnh hòa giải ở After Story tập 19 vì thế có sức nặng hơn. Khi ông gọi con mình là “Tomoya”, không thêm hậu tố thì đó không chỉ là một thay đổi trong cách xưng hô mà nó cho thấy ông đã dừng việc đặt con trai ở phía bên kia của một khoảng cách xã hội. Ông gọi Tomoya như con trai mình, điều đáng ra phải là bình thường nhưng lại mất rất nhiều năm mới có thể làm được. Chi tiết này đặt cạnh hình ảnh Naoyuki mở mắt và nhận ra mình đã “làm xong” phần đời của một người cha, nên nó càng có ý nghĩa. Ông không giải thích dài dòng. Ông chỉ gọi đúng tên con trai mình. Nhưng ở phần đầu câu chuyện, hai cha con vẫn chưa tới được đó. “Tomoya-kun” lúc này vẫn là cách gọi của một quan hệ bị kẹt giữa thân thuộc và xa lạ. Nó cho thấy Naoyuki chưa thật sự rời bỏ Tomoya, nhưng cũng không còn đủ can đảm để đứng gần cậu với tư cách là một người cha. Và với Tomoya, chính kiểu nửa gần nửa xa ấy mới là điều khó chịu nhất, bởi nó khiến cậu không thể hoàn toàn quên ông, nhưng cũng không thể tin ông.

5. Nụ Cười của Naoyuki Như Một Cơ Chế Tránh Né

Nếu phải chọn một biểu cảm gắn với Naoyuki trong phần lớn series, đó chắc chắn là nụ cười. Ông cười khi Tomoya về nhà, cười khi bị quát, ông cười ngay cả khi đang trong nhà tù, là khi Tomoya gần như trút hết mọi uất ức lên cha cậu. Nhưng gọi những nụ cười đó là giả tạo thì hơi giản lược quá. Thay vào đó chúng ta thử đặt câu hỏi: nụ cười ấy đang làm gì? Nó giúp Naoyuki né điều gì, che điều gì, và vô tình làm hỏng điều gì trong quan hệ với Tomoya?

Nụ cười của Naoyuki là một cách tránh né bởi nó làm dịu đi những xung đột bằng cách không đưa ra phản ứng rõ ràng để Tomoya bám vào đó. Khi Tomoya nổi giận mà Naoyuki chỉ cười, cậu không biết phải tiếp tục đẩy cơn giận đi đâu. Đồng thời nó cũng che đi sự xấu hổ, giữ cho khuôn mặt Naoyuki vẫn có thể bình thản dù bên trong có lẽ đã rối tung theo nhiều nghĩa khác nhau. Theo một nghĩa nào đó, nụ cười này đang bảo vệ cả hai, nhưng là kiểu bảo vệ rất tệ hại bởi nó bảo vệ Naoyuki khỏi phải đối diện với thất bại của của ông, và nó cũng bảo vệ Tomoya khỏi việc nhìn thấy cha mình đau khổ, vì nếu nhìn thấy điều đó quá rõ, Tomoya sẽ khó tiếp tục coi ông chỉ như một kẻ xa lạ đáng ghét trong ngôi nhà của cả hai.

Nụ cười ấy giống một lớp mặt nạ hơn là một biểu cảm. Naoyuki không chỉ giấu cảm xúc với Tomoya mà ông dường như giấu nó với tất cả mọi người, thậm chí có thể cả với chính mình. Ở đây có thể nhắc đến cặp khái niệm tatemae và honne trong văn hóa Nhật Bản. Với Tatemae là phần khuôn mặt được trình ra ngoài xã hội, còn honne là cảm xúc và suy nghĩ thật ở bên trong. Naoyuki sống quá lâu trong tatemae, đến mức ngay cả trong nhà, trước mặt đứa con trai duy nhất, ông vẫn giữ một vẻ lịch sự, nhún nhường, gần như vô hại. Vấn đề là càng giữ vẻ ngoài ấy, ông càng không thể nói ra được điều bản thân cần.

Cảnh nhà tù là ví dụ rõ nhất, khi Tomoya đến gặp Naoyuki sau khi ông bị bắt vì liên quan đến hoạt động phi pháp. Cậu hét vào mặt cha mình, nói ra tất cả những oán giận đã tích tụ lại qua nhiều năm. Naoyuki không phản kháng, ông không giải thích, cũng không xin lỗi, ông chỉ im lặng và nở nụ cười. Nụ cười này có thể được hiểu theo nhiều hướng khác nhau: Có thể ông không biết phải phản ứng thế nào khác, có thể ông nghĩ mình đáng bị mắng nên không có quyền đối chất, cũng có thể đó là cách duy nhất ông có để không sụp xuống ngay tại chỗ. Nhưng dù lý do có là gì thì kết quả vẫn giống nhau: Tomoya không nhận được câu trả lời, và chính vì không có câu trả lời, khoảng cách giữa hai cha con lại dày thêm.

Tuy vậy, anime vẫn cho ta thấy một nụ cười khác của Naoyuki. Nó xuất hiện trong một khoảnh khắc rất nhỏ, khi Tomoya sắp rời nhà để đến sống cùng gia đình Furukawa. Trước khi đi, cậu nói với cha rằng đừng uống nhiều quá. Naoyuki nhìn con với gương mặt có phần bất ngờ, rồi cười. Nụ cười này khác hẳn những nụ cười thường thấy ở ông, bởi nó mang đường nét mềm hơn, ánh mắt cũng không còn kiểu né tránh quen thuộc. Nó không phải tatemae mà nó gần với honne hơn. Vì trong khoảnh khắc ấy, Tomoya vẫn quan tâm đến ông, dù không nhiều và dĩ nhiên không đủ để xí xóa mọi thứ, nhưng đủ để Naoyuki cảm thấy mình vẫn còn được con trai quan tâm. Một cách hiểu khác ở đây là phân biệt giữa tội lỗi và xấu hổ. Tội lỗi là cảm giác “mình đã làm điều sai” còn xấu hổ là cảm giác “bản thân mình là thứ thất bại”. Naoyuki có vẻ đang mắc kẹt ở vế sau bởi ông không chỉ biết mình đã làm Tomoya tổn thương mà ông còn sống như thể mình không còn tư cách làm cha nữa. Vì vậy, nụ cười trở thành cách ông che sự xấu hổ ấy khỏi người khác. Nhưng rõ ràng sự xấu hổ không biến mất chỉ vì được che lại mà nó chỉ chuyển thành im lặng, thành tránh né, thành những nụ cười khiến Tomoya càng tức giận hơn.

6. Vết Thương Tomoya Mang Theo

Tomoya không phải kẻ ác khi cậu ghét cha mình, cần lật lại cuộc đời để thấy cậu là một đứa trẻ lớn lên trong sự thiếu thốn về mặt cảm xúc. Nói như vậy nghe hơi giống mấy lý thuyết tầm phào của tâm lý học, nhưng nó cần thiết để không hiểu sai nhân vật. Cần làm rõ rằng Tomoya không thù ghét Naoyuki vì cậu bướng bỉnh hay vô ơn mà cậu ghét cha mình vì cậu từng cần một người cha, và nhu cầu cơ bản đó đã không được đáp lại trong suốt nhiều năm.

Cơn giận của Tomoya là cơn giận của một đứa trẻ bị phản bội bởi người đáng lẽ ra phải là người đáng tin nhất. Sự xấu hổ của cậu là sự xấu hổ khi phải thừa nhận gia đình mình không hề bình thường, khi cha mình là một con nghiện rượu, cờ bạc, và có lẽ cả thị trấn đều phần nào biết chuyện của gia đình cậu. Cái sự cô đơn của Tomoya là sự cô đơn của một người phải tự xử lý cảm xúc của bản thân từ quá sớm. Rõ ràng những vấn đề ấy không tự biến mất khi cậu lớn lên mà chúng thấm vào cách cậu nói chuyện, cách cậu né tránh tương lai, và cả cách cậu phản ứng mỗi khi ai đó muốn tiến lại gần.

Phần vai bị thương của Tomoya không chỉ là một chấn thương bình thường mà nó là ký ức, là điểm mốc cho xung đột giữa hai cha con. Trong một lần cãi vã khi Tomoya còn học cấp hai, Naoyuki đã làm cậu bị thương ở bên vai phải. Vì Tomoya không chịu rời khỏi phòng trong một thời gian dài nên vết thương không được chữa trị kịp thời và nó đã để lại hậu quả dài mãi về sau. Nhưng ý nghĩa của vết thương này rõ ràng không nằm ở vấn đề thể chất mà nó là bằng chứng rằng người cha của Tomoya có thể gây tổn thương cho con trai mình. Nơi đáng ra phải an toàn nhất lại trở thành nơi nguy hiểm, người đáng ra phải bảo vệ cậu lại là người khiến cậu không thể tiếp tục chơi bóng như trước.

Sau chấn thương đó, Tomoya từ bỏ thể thao, tất nhiên không chỉ vì cơ thể cậu không còn phù hợp để chơi như trước, mà vì thứ gắn với cuộc đời của cậu đã bị cắt ngang. Nó nhắc cậu nhớ tới một cái “tôi” của bản thân trước khi mọi thứ với Naoyuki trở nên không thể cứu vãn. Vết thương ấy kéo theo nhiều thứ phải từ bỏ khác, Tomoya đã từ bỏ ý nghĩ về một tương lai tử tế, vì ở nhà không còn ai thật sự quan tâm đến tương lai của cậu. Cậu từ bỏ niềm tin vào gia đình, vì gia đình duy nhất cậu có lại là nơi khiến cậu muốn bỏ đi. Hình ảnh học sinh cá biệt của Tomoya vì thế không nên được hiểu như một kiểu nổi loạn tuổi vị thành niên mà nó giống như hệ quả của một người không còn thấy điều gì đáng để bản thân phải cố gắng hay nỗ lực nữa.

Nhu cầu thoát khỏi căn nhà đó cũng không phải sự ích kỷ của tuổi mới lớn mà nó gần với vấn đề sinh tồn hơn. Thử tưởng tượng xem, một căn nhà tối tăm, bừa bộn, có người cha say rượu nằm trên sàn với tiếng TV rè rè rõ ràng không phải môi trường lành mạnh để nuôi dưỡng một đứa trẻ. Khi Tomoya rời nhà để sống với gia đình Furukawa, cậu không chỉ chạy khỏi Naoyuki mà cậu chạy khỏi cảm giác ngột ngạt đã bám vào cuộc đời mình quá lâu. Sự xấu hổ khi để Tomoyo đến nhà mình và để cô nhìn thấy tình trạng của cha mình cũng là một dạng xấu hổ rất thật lòng. Không phải vì Tomoya khinh thường cha mình, mà vì cậu biết hình ảnh ấy sẽ phơi ra điều cậu luôn muốn giấu đi: gia đình cậu đã trở nên tệ hại tới mức nào.

Tomoya cũng có nhiều dấu hiệu của một đứa trẻ bị phụ huynh hóa/parentification. Đây là tình trạng đứa trẻ phải gánh những trách nhiệm chăm sóc hoặc quản lý cuộc sống của gia đình, những việc vượt quá khả năng ở tuổi của đứa trẻ. Ta dễ dàng nhận thấy Tomoya phải tự lo nhiều thứ trong nhà, phải để ý tình trạng của Naoyuki, phải sống như người tỉnh táo duy nhất trong một không gian mà người lớn đã buông xuôi. Cậu học cách tự chống đỡ, học cách đọc không khí, học cách không đòi hỏi quá nhiều. Điều này khiến cậu có vẻ mạnh mẽ và độc lập, nhưng cái giá là cậu không quen cảm giác được chăm sóc. Khi một người đã phải trưởng thành quá sớm, họ thường không biết phải cư xử như thế nào khi cuối cùng gặp được người muốn ở bên mình. Đó là vết thương Tomoya mang theo suốt tuổi trẻ. Không chỉ là cái vai không còn lành lặn, cũng không chỉ là cơn giận mỗi khi nhắc tới Naoyuki. Mà là sự mệt mỏi của một đứa trẻ đã phải làm người lớn trước cả khi được sống đúng với tuổi của mình. Là nỗi sợ rằng mình rồi cũng sẽ trở thành một người cha thất bại như thế. Khi Tomoya hét vào mặt Naoyuki, cậu không chỉ đang giận mà cậu đang lôi những thứ đau khổ nhất mình từng trải qua ra ngoài. Và điều quan trọng là sau này, khi Tomoya bắt đầu hiểu Naoyuki hơn, Clannad không hề bắt nỗi đau ấy phải biến mất, nó chỉ đặt nỗi đau đó vào một bức tranh khác rộng hơn mà thôi.

7. Bối cảnh không phải lời bào chữa

Nếu Clannad dừng lại ở những gì ta thấy trong phần đầu thì rõ ràng Naoyuki Okazaki rất dễ bị đóng khung thành một người cha tồi. Một người đàn ông say rượu, bỏ bê con cái, từng đánh đập và gây ra vết thương thể chất lẫn tâm lý khiến Tomoya phải mang theo trong một thời gian rất dài. Nhưng rõ ràng bộ phim không dừng lại ở đó khi nó đưa thêm bối cảnh, không phải để nói rằng Naoyuki vô tội, cũng không phải để ép người xem tỏ ra thương cảm cho ông. Mà nó làm một việc rất khác, chính xác là nó khiến ta phải nhìn ông như một con người đã từng cố gắng, đã từng yêu thương, rồi sau đó mới trở nên như thế này.

Câu chuyện của bà Shino ở After Story tập 18 là một trong những phân cảnh quan trọng nhất của tuyến cha-con này. Chỉ vài phút kể lại những câu chuyện cũ, nhưng nó thay đổi cách ta hiểu và nhìn nhận Naoyuki. Bà Shino nói rằng Naoyuki từng là một người đàn ông tử tế, ông kết hôn với Atsuko khi còn rất trẻ, bất chấp sự phản đối của những người xung quanh. Ông bỏ học rồi chuyển vào một căn hộ nhỏ với vợ, rồi làm việc cật lực để nuôi gia đình. Chi tiết cần làm rõ là bà Shino không kể Naoyuki như một người cam chịu ngay từ đầu, rõ ràng bà đang kể lại rằng ông ấy đã sống rất hạnh phúc, dù cuộc sống ấy có vất vả. Khi hình ảnh Nagisa và Tomoya được đặt cạnh quá khứ của Naoyuki và Atsuko, Clannad đang nhắc ta rằng hai thế hệ này giống nhau nhiều hơn Tomoya từng nghĩ.

Sau cái chết của Atsuko, Naoyuki không lập tức trở thành người cha mà ta thấy ở đầu series này, ông đã cố, cố làm nhiều công việc khác nhau, bị sa thải, phải chuyển nhà liên tục, và vẫn dùng chút tiền ít ỏi để mua quà cho Tomoya. Những chi tiết này quan trọng vì chúng phá đi cách giản lược hóa rằng Naoyuki vốn là một người vô trách nhiệm. Rõ ràng không phải vậy, bởi có một giai đoạn ông đã đặt gần như toàn bộ đời mình vào việc nuôi con. Nhưng vấn đề là sự cố gắng đó diễn ra trong cô độc, lại còn kéo dài quá lâu, và cuối cùng vượt quá sức chịu đựng của một người bình thường như ông.

Nỗi đau của Naoyuki không giống một nỗi buồn bình thường sau mất mát mà nó gần với dạng đau buồn kéo dài, khi mất mát không thật sự lắng xuống theo thời gian mà tiếp tục làm người ta tê liệt, né tránh cũng như mất khả năng quay lại đời sống thường ngày. Rượu trong trường hợp này không còn là một thói xấu hay tệ nạn như báo đài vẫn nói mà nó giống một cách để tự gây mê bản thân. Một cách cực kỳ tệ, nhưng nó lại rất dễ hiểu vì nó giúp cho Naoyuki khỏi phải đối diện với nỗi đau mà ông không còn biết xử lý ra sao. Điều này giải thích được sự trượt dốc trong nhận thức và hành động của ông, nhưng rõ ràng nó không làm những gì ta thấy ở ông trở nên đúng đắn.

Cánh đồng hoa hướng dương trong After Story tập 18 vì thế có thêm ý nghĩa, bởi đó là nơi Naoyuki từng đưa Tomoya đến khi cậu còn nhỏ, ông đã nắm tay con và tự hứa bản thân rằng sẽ cố gắng nuôi cậu thành một người đàn ông tử tế. Nhiều năm sau, Tomoya đứng ở đó với Ushio và nghe lại phần quá khứ mà mình đã quên đi. Cảnh này không phải một cú plot twist rẻ tiền mà nó chính là mảnh còn thiếu của câu chuyện gia đình Okazaki. Tomoya từng nhìn cha mình như một con người tệ hại thì giờ anh buộc phải thấy rằng Naoyuki đã từng có một điểm khởi đầu rất khác. Nhưng rõ ràng hiểu cũng không làm nỗi đau của Tomoya biến mất. Biết Naoyuki từng cố gắng không làm cái vai của Tomoya lành lại, nó cũng không thể xóa đi những năm tháng cậu sống trong căn nhà tối. Cậu phải tự lo cho mình, phải xấu hổ vì cha, phải lớn lên cạnh một người lớn không còn đủ tư cách làm cha. Chấn thương có thể giải thích vì sao một người trở nên tồi tệ/làm tổn thương người khác, nhưng nó không xóa đi hậu quả của việc họ gây ra. Sự thật vẫn ở đó, Naoyuki đã làm tổn thương Tomoya, bối cảnh ở đây chỉ khiến vết thương đó phức tạp hơn, buồn hơn, và khó phán xét đúng sai bằng một câu ngắn gọn theo tư duy nhị nguyên. Tomoya vẫn có quyền giận cha mình, và việc anh hiểu cha mình hơn cũng không có nghĩa là cơn giận trước đó là sai.

8. Người cha và gánh nặng hy sinh thầm lặng

Để hiểu Naoyuki, cũng cần đặt ông vào hình ảnh người cha ở Nhật Bản, trong khuôn mẫu gia đình gắn với văn hóa salaryman thời hậu chiến, người cha thường không được kỳ vọng là người giỏi biểu đạt cảm xúc. Vai trò chính của người đàn ông trong gia đình là trụ cột kinh tế. Yêu gia đình nghĩa là đi làm, là chịu đựng, là kiếm tiền, là giữ cho con có cái ăn và có chỗ sống. Đây không phải toàn bộ những gì mọi gia đình Nhật Bản vẫn làm và tôi cũng không biến nó thành một khuôn mẫu cứng. Nhưng với Naoyuki, ta cần nhìn nhận vấn đề này theo nhiều hướng khác.

Khái niệm gaman, tức chịu đựng những điều khó chịu đựng với sự nhẫn nại, rất hợp để phân tích Naoyuki. Ở mặt tốt, gaman là khả năng bền bỉ vì nó giúp con người không gục ngã trước nghịch cảnh. Nhưng khi bị đẩy đi quá xa, nó có thể biến thành thói quen nuốt hết mọi đau đớn vào trong, không nói, không xin sự giúp đỡ, không cho ai biết mình đang tổn thương. Naoyuki sau cái chết của Atsuko giống một người sống bằng kiểu chịu đựng ấy. Ông vẫn làm việc, vẫn nuôi con, vẫn tiếp tục bước đi, nhưng không thật sự có nơi nào để đặt nỗi đau xuống. Đến lúc không chịu nổi nữa, ông không sụp đổ một lần duy nhất mà lại chọn cách rơi chậm, kéo dài, và Tomoya lớn lên ngay trong quá trình ấy.

Tình yêu thương của Naoyuki ở giai đoạn đầu, chủ yếu được thể hiện qua việc cung cấp. Ông làm việc cật lực, mua đồ chơi cho Tomoya từ số tiền ít ỏi còn lại, ông không bỏ con cho người thân, dù đó có thể là lựa chọn dễ dàng hơn. Đó là một kiểu yêu thương trong thầm lặng, thậm chí là khô khan. Nó không sử dụng lời nói hay cái ôm ấp mà nó bám vào việc tiếp tục làm điều cần làm. Vấn đề là một đứa trẻ không thể chỉ sống bằng sự hy sinh mà nó còn quá nhỏ để nhìn thấy hoặc hiểu được. Tomoya cần một người cha hiện diện ở cạnh cậu chứ không phải là một người cha từng làm việc đến kiệt sức vì cậu.

Bi kịch của Naoyuki nằm ở chỗ, khi khả năng cung cấp của ông sụp đổ thì ông gần như không còn cách nào khác để thể hiện tình yêu thương với con. Nếu tình yêu của ông được xây trên những viên gạch của lao động và trách nhiệm vật chất, thì lúc ông mất việc, nghiện rượu, chìm vào cờ bạc, tình yêu ấy đã trở nên vô hình. Ông không biết nói chuyện với Tomoya mà cũng không biết xin lỗi sao cho đúng cách. Ông không biết ôm con vào lòng và cùng khóc khi kể chuyện về người vợ Atsuko đã mất. Ông không biết biến nỗi đau chung thành một thứ mà hai cha con có thể tự do chia sẻ. Vì vậy, trong mắt Tomoya, tất cả những gì còn lại chỉ là một người cha say rượu và một căn nhà bẩn thỉu, phần hy sinh trong quá khứ bị chôn vùi dưới đống đổ nát của hiện tại.

Vì thế cách gọi “Tomoya-kun” trở nên đau hơn, bởi đó còn là một người cha đã không còn đủ tự nhiên để gọi con trai bằng thẳng tên mà thay vào đó, ông dùng một cách gọi có khoảng cách, lịch sự, giống giao tiếp xã hội. Có thể đó là mặc cảm, có thể đó là nỗ lực để không làm phiền Tomoya thêm. Nhưng đối với Tomoya, nó chỉ xác nhận rằng cha mình đã đứng bên ngoài vai trò làm cha. Naoyuki càng cố giữ vẻ nhã nhặn, cậu càng thấy ông xa lạ. Nhưng nói về văn hóa không có nghĩa là đổ hết trách nhiệm cho văn hóa. Rõ ràng không phải người cha ở nhật nào cũng giống như Naoyuki. Không phải sự im lặng nào cũng dẫn tới sự đổ vỡ của gia đình. Naoyuki chỉ là một người cụ thể trong một hoàn cảnh cụ thể: ông mất vợ sớm, nghèo, làm cha đơn thân, không điểm tựa/bệ phóng/hay người nào nâng đỡ, và quan trọng hơn là ông không biết cách xử lý nỗi đau ngoài việc chịu đựng nó. Nếu dùng khái niệm giri hay nghĩa vụ thì có thể nói rằng nghĩa vụ nuôi Tomoya đã trở thành thứ giữ cho ông sống tiếp, nhưng cũng dần nuốt hết phần tốt đẹp còn lại của một con người.

9. Tomoya trở thành Naoyuki

Đây là phần quan trọng nhất trong cách Clannad viết quan hệ cha-con. Không phải vì nó cung cấp thêm nhiều thông tin về Naoyuki, mà vì nó buộc Tomoya nhìn cha mình từ một vị trí anh chưa từng phải ở. Sau cái chết của Nagisa, Tomoya dần trở thành chính người mà anh từng căm ghét nhất.

Căn hộ của anh tối và bừa bộn, rác chất thành đống, anh lao vào công việc để không phải nghĩ ngợi. Khi không làm việc thì anh tìm cách giết thời gian bằng cờ bạc. Anh giao Ushio cho ông bà Furukawa và gần như biến mất khỏi đời con bé trong tận năm năm. Những hình ảnh này rõ ràng được đặt song song với Naoyuki ở phần đầu series. Căn nhà mà Tomoya từng muốn bỏ chạy giờ lại đang xuất hiện lại trong chính đời anh, chỉ khác địa chỉ và khác thế hệ. Anh đã đi một vòng lặp: từ đứa con bị cha bỏ rơi trở thành người cha bỏ rơi con mình.

Nhưng sự song song này không hoàn toàn giống nhau, và chính sự khác biệt đó khiến người xem có một cách nhìn nhận hoàn toàn khác. Như bà Shino từng nói, Naoyuki từng có một thời gian cố gắng làm cha trước khi gục ngã như hiện tại, còn với Tomoya thì cậu gần như không bước vào giai đoạn ấy với Ushio. Anh không dám đối diện với con gái mình, vì Ushio nhắc anh nhớ đến người vợ Nagisa quá rõ, bởi con bé rất giống mẹ. Vì không chịu nổi nỗi đau đó, anh chọn cách trốn tránh, liệu ta có thể dễ dàng kết luận là Tomoya xấu xa hơn Naoyuki theo kiểu so đo đạo đức? Không hề, nó chỉ cho thấy chấn thương có thể đi truyền lại qua thế hệ sau nhanh đến mức nào. Người từng căm ghét sự bỏ rơi có thể lặp lại nó khi mất đi người mình yêu nhất.

Tomoya nhận ra điều này ở cánh đồng hoa hướng dương vì đây là nơi Naoyuki từng đưa anh đến khi anh còn nhỏ. Bây giờ, Tomoya đứng ở đó với Ushio, cùng một phân cảnh có hai cha con, cùng một nỗi mất mát phía sau, cùng câu hỏi rằng một người cha còn có thể làm gì sau khi người mẹ đã qua đời. Lúc ấy, Tomoya không còn dùng lý trí để hiểu Naoyuki nữa mà anh đã dùng kinh nghiệm của chính bản thân mình. Vì Tomoya đã đi vào cùng một cái hố mà cha mình từng rơi xuống. Bây giờ anh đã biết cảm giác muốn chạy khỏi đứa con chỉ vì đứa trẻ ấy làm nỗi đau trong bản thân mình sống lại. Và chính điều đó khiến anh vừa đau, vừa xấu hổ, vừa bắt đầu nhìn lại bản thân mình.

Tomoya lớn lên bằng cách quan sát Naoyuki đối diện với mất mát: ông chọn im lặng, trốn tránh, rượu chè, để mặc đời sống gia đình tan vỡ. Khi Tomoya gặp một mất mát tương tự, anh không có kinh nghiệm để xử lý. Rõ ràng anh không cố tình bắt chước những hành vi tồi tệ của cha mình mà anh chỉ rơi về mẫu hành vi quen thuộc nhất mà tuổi thơ đã dạy anh. Đó là phần đáng sợ của những mô hình gia đình, chúng không cần được truyền dạy bằng lời nói mà chúng nằm ngay trong cách ta sống, rồi đến lúc khủng hoảng, chúng tự hiện lên. Tomoya đặt Ushio vào vị trí mà chính anh từng phải trải qua trước đây: một đứa trẻ có cha nhưng không thật sự có cha. Lý giải cho việc này không phải vì anh chủ ý muốn làm con bé đau mà nó xảy ra vì anh không biết làm gì, không biết xử lý ra sao với nỗi đau của mình, giống như Naoyuki năm xưa, không ai dạy ông cách làm đúng đắn và chính bản thân ông cũng không hề biết bản thân phải làm gì mới được coi là đúng. Clannad không dùng sự lặp lại này để nói rằng số phận là thứ không thể thoát khỏi mà ngược lại, tác phẩm tạo ra khoảnh khắc, tạo ra một vị trí để Tomoya nhìn thấy cái sự lặp lại, cái sự tàn nhẫn ấy và chọn cách dừng lại. Anh không thể thay đổi những năm đã bản thân đã mất với Ushio, nhưng anh có thể ngừng tiếp tục trở thành một Naoyuki thứ hai.

Bước ngoặt ở Tomoya là anh có cơ hội mà Naoyuki không có khi anh được nghe câu chuyện đầy đủ từ bà Shino. Anh có Ushio kéo mình trở lại bằng sự hiện diện rất dù nhỏ nhưng rất mạnh. Anh có gia đình Furukawa đứng ở phía sau, dù họ cũng đang đau đớn vì cái chết của con gái ruột. Quan trọng hơn là anh có khả năng nhìn thẳng vào cha mình và nhận ra: nếu mình tiếp tục, mình trở thành một phiên bản của ông ta. Naoyuki rõ ràng là không có một tấm bản đồ như vậy, ông chỉ có nỗi đau, trách nhiệm cùng sự im lặng.

Chính sự im lặng chính là cách chấn thương di truyền qua các thế hệ trong Clannad. Naoyuki không kể cho Tomoya nghe về Atsuko, về những năm tháng ông từng cố gắng, về việc ông đã yêu và đã mất như thế nào. Có lẽ ông nghĩ im lặng là cách bảo vệ con, có lẽ ông xấu hổ hay có lẽ ông chỉ không biết chọn cách để nói. Nhưng khoảng trống ấy khiến Tomoya lớn lên với một hình ảnh méo mó về chính cha mình và rồi khi bà Shino kể lại phần bị thiếu ấy, bà không xóa lỗi cho Naoyuki mà bà chỉ đưa ông trở lại trong một câu chuyện có điểm đầu có điểm cuối. Và khi một con người có câu chuyện của họ, ta khó có thể giản lược họ thành những từ ngữ đơn giản.

Đó là lý do sự hiện diện Naoyuki có sức nặng dù thời lượng của ông không nhiều trong bản chuyển thể anime. Clannad không cần một bi kịch quá quy mô, nó không có thế giới sụp đổ, không có âm mưu nguy hiểm, không có kẻ thù rõ ràng để hợp lực đánh bại. Chỉ có một người đàn ông mất vợ, cố gắng nuôi con, rồi gục xuống trong im lặng. Chỉ có một đứa trẻ lớn lên trong căn nhà ấy, căm ghét cha mình, rồi nhiều năm sau suýt lặp lại chính những gì mình ghét nhất với con gái chính mình. Bi kịch ở đây nhỏ quy mô, nhưng hậu quả thì rõ ràng là không nhỏ. Một gia đình có thể đổ vỡ rất chậm qua từng ngày, trong một căn phòng tối mà không ai bên ngoài thật sự nhìn thấy.

10. Ushio và khả năng nhìn người cha bằng con mắt khác

Tomoya chỉ thật sự có thể tha thứ cho Naoyuki sau khi chính anh trở thành cha. Nói chính xác hơn là sau khi anh hiểu rằng nỗi đau có thể làm tình yêu méo mó tới mức nào. Đây không phải kiểu nhận ra sự thật nào đó rồi thế giới trở nên tươi đẹp, mọi người hạnh phúc. Nó đến chậm hơn rất nhiều khi mà Tomoya phải tự đi qua cái hố sâu mà ngày trước anh từng nhìn cha mình rơi xuống. Anh phải tự cảm nhận sự tê liệt mà trước đây anh chỉ xem đó là biểu hiện của một người cha yếu đuối và vô trách nhiệm.

Sự khác biệt đến ở Ushio, khi cô bé cố tìm lại cái đồ chơi bị mất và nói rằng “đó là thứ đầu tiên cha tặng con”, Tomoya bị đặt trước một sự thật rất khó chịu. Anh đã bỏ rơi Ushio suốt 5 năm, nhưng với cô bé thì món quà nhỏ ấy vẫn có giá trị vì nó là thứ đầu tiên của người cha. Ushio không cần Tomoya là một người cha hoàn hảo mà cô bé chỉ cần anh ở đó, thật sự có mặt ở đó. Chính Ushio đã dạy Tomoya một điều mà không ai khác dạy được cho anh: tình yêu của con cái không vận hành theo bảng điểm đạo đức. Một đứa trẻ có thể vẫn yêu thương cha mình, ngay cả khi người cha ấy đã thất bại rất nhiều.

Điều đó không có nghĩa là sự bỏ rơi trở thành một thứ bị giản lược đi. Ushio đã thiếu đi tình yêu thương của cha trong 5 năm, và khoảng trống ấy không thể được xóa hết bằng vài ngày đi chơi và ở bên nhau. Nhưng cách cô bé nhìn Tomoya khiến anh bắt đầu cố gắng tìm lại chính mình. Nếu Ushio vẫn có thể cần anh dù anh từng là một người cha tệ thì có lẽ ngày trước Tomoya cũng từng cần tới Naoyuki theo cách tương tự. Và nếu một đứa trẻ có thể yêu người cha không hoàn hảo của mình, thì sự căm ghét của Tomoya với Naoyuki cũng không còn đơn giản như anh vẫn hay nghĩ. Sự thật nó vẫn là căm ghét, nhưng bên dưới nó từng có nhu cầu được yêu thương. Chính vì thế sự hiện diện của Ushio trong phân cảnh hòa giải ở After Story tập 19 vì vậy không phải chi tiết thừa. Cô bé tự giới thiệu mình là cháu gái của Naoyuki, chỉ với một câu rất bình thường, nhưng nó đặt Naoyuki trở lại tư cách của một người có gia đình, một người ông đã có cháu. Lúc này ông không chỉ nhìn thấy Tomoya, đứa con trai mà ông đã đánh mất từ lâu mà ông còn nhìn thấy con gái của Tomoya. Nói cách khác, ông nhìn thấy rằng cuộc đời mình không kết thúc trong căn phòng tối tăm, trong rượu, trong thất bại... Dù méo mó và đau đớn tới đâu, những cảm xúc ông cố giữ lại ngày trước đang tiếp tục bước đi, tuy chậm nhưng đã tiến về phía trước.

Phân cảnh cảm xúc nhất là khi Tomoya nói với Naoyuki rằng ông đã làm đủ rồi. Không phải “con tha thứ cho cha”, không phải “cha không có lỗi” mà cũng không phải một lời làm hòa dễ nghe để đóng lại câu chuyện cha-con đầy sức nặng của hai người. Câu ấy mang theo sự công nhận, Tomoya không phủ nhận những năm tháng đau khổ mà bản thân từng trải qua trong căn nhà ấy, anh cũng không nói Naoyuki đã làm đúng. Anh chỉ nhìn thấy phía sau người cha vụn vỡ ấy là một người từng cố hết sức, dù sau đó ông đã thất bại. Và khi anh nói ông có thể nghỉ ngơi, Tomoya đã giải phóng Naoyuki khỏi gánh nặng trách nhiệm mà ông vẫn vô thức mang trên vai. Đồng thời, anh cũng tự gỡ bản thân khỏi cơn oán giận đã khiến anh kẹt lại quá lâu.

Naoyuki hỏi: “Mọi thứ đã kết thúc rồi sao?” Câu hỏi ấy nghe như lời của một người vừa tỉnh lại sau một thời gian hôn mê rất dài. Camera đã tập trung vào bờ vai ông, và chi tiết này không hề ngẫu nhiên. Vai là nơi Tomoya mang vết thương do chính cha mình gây ra. Cũng là nơi hình ảnh gánh nặng của Naoyuki được đặt lên rõ nhất, đó là một người cha từng làm con bị thương, nhưng cũng là một người đã bị vai trò làm cha đè nặng đến kiệt quệ. Phân cảnh này không cần giải thích dài dòng hay cần thời gian lia góc máy, nó chỉ cần Naoyuki hỏi câu đó, người xem đã hiểu ông đã sống trong trạng thái chịu đựng mơ hồ lâu đến mức nào.

Rồi ông mở mắt, ta cần biết trong phần lớn series, đôi mắt gần như khép lại của Naoyuki khiến ông có vẻ lúc nào cũng xa cách, mệt mỏi để không thật sự nhìn vào ai. Ở đây, việc ông mở mắt có ý nghĩa rằng ông không chỉ nhìn Tomoya mà ông đang nhìn lại đời mình. Bản thân ông nhận ra rằng, bằng một cách vụng về và chứa đầy lỗi lầm, ông vẫn đã đưa con trai mình đến được ngày hôm nay. Khi ông nói mình đã làm được mà không hề nhận ra, câu ấy vừa nhẹ nhõm lại vừa buồn. Nhẹ nhõm vì cuối cùng ông được con trai công nhận còn buồn vì ông mất gần như cả đời mới nghe được câu ấy.

Việc Naoyuki gọi Tomoya mà không thêm hậu tố -kun cũng quan trọng không kém. Nó không cần một bài diễn văn hay những lời nói dài dòng, chỉ một thay đổi nhỏ trong cách gọi tên đã đủ cho thấy khoảng cách giữa hai người được tháo ra. Ông không còn gọi con trai mình như một người quen mà ông gọi Tomoya như con trai mình. Điều đáng lẽ phải bình thường ấy lại trở nên xúc động vì nó đến sau quá nhiều năm họ sống như hai người lạ trong cùng một gia đình.

Quả cầu ánh sáng xuất hiện trong phân cảnh chia tay của hai cha con, và chỉ Ushio nhìn thấy. Nó nối trực tiếp sự hòa giải với Naoyuki vào phần siêu nhiên của Clannad. Nó cho người xem thấy đây không chỉ là một phân cảnh phụ để giải quyết quan hệ cha con. Về cấu trúc, Naoyuki là một mắt xích quan trọng của toàn bộ câu chuyện trong Clannad, thử đặt ngược rằng nếu Tomoya không thể hiểu cha mình thì anh cũng khó thực hiện được đầy đủ vai trò làm cha của chính mình. Nếu mối quan hệ này không được tháo nút, hành trình của Tomoya với Ushio cũng không thể đi đến điểm nơi mà nó cần phải tới. Clannad đã đặt gia đình, ký ức và sự cứu rỗi vào cùng một hệ thống khiến Naoyuki vì thế không chỉ quan trọng về mặt cảm xúc mà ông còn là một phần của cách câu chuyện đang vận hành.

11. So sánh với những người cha khác trong anime

Để thấy Naoyuki đặc biệt ở đâu, có thể đặt ông cạnh một vài người cha khác trong anime. Không phải để xếp hạng ai tốt hơn ai, mà để thấy cách những người cha khác đã chọn cách sống ra sao. Gần nhất ta có, Akio Furukawa, cha của Nagisa. Ông gần như là hình ảnh đối lập trực tiếp của Naoyuki. Akio ồn ào, vụng về, hay đùa quá trớn, nhưng ông luôn hiện diện trong gia đình. Ông biết con gái mình yếu đuối, ông biết gia đình đang cần gì, ông cũng sẵn sàng gác lại ước mơ của mình để ở bên Nagisa. Vì vậy, nhà Furukawa trở thành nơi Tomoya có thể đặt niềm tin. Sự ấm áp của Akio làm thất bại của Naoyuki hiện ra rõ hơn nhưng rõ ràng so sánh như thế không chỉ để nói Akio tốt còn Naoyuki tệ. Cả hai đều từng đối diện với nguy cơ mất con, mất gia đình, mất cuộc sống mình mong muốn. Akio tìm được cách chuyển đau đớn thành động lực, thành hành động còn Naoyuki thì không.

Gendo Ikari trong Evangelion lại là một kiểu người cha khác hẳn. Gendo lạnh lùng, kiểm soát, và dùng con trai như một công cụ cho mục tiêu riêng của mình. Bi kịch của ông được viết ở quy mô to hơn rất nhiều khi nó gắn với tận thế, tổ chức bí mật, và nỗi ám ảnh được đoàn tụ với người vợ đã mất. Naoyuki không như vậy, ông không có kế hoạch lớn lao gì, cũng không điều khiển ai mà cũng không mang dáng dấp của một kẻ phản diện của một series. Bi kịch của ông ở quy mô một căn nhà, một gia đình: Một người đàn ông mất vợ, cố gắng nuôi con, rồi thất bại trong im lặng. Chính sự bình thường ấy khiến Naoyuki khó chịu hơn theo một cách khác. Bởi ta không cần phải sống trong thế giới của Evangelion để hiểu được con người ông. Chỉ cần từng thấy một gia đình đổ vỡ dần trong im lặng là đủ.

Hay như Maes Hughes trong Fullmetal Alchemist là cực đối ngược về khả năng biểu lộ tình yêu. Hughes khoe ảnh con gái với bất cứ ai chịu nghe ông ta nói. Ông yêu gia đình một cách công khai, ồn ào, không hề che giấu. Naoyuki cũng yêu con, nhưng gần như không thể biến tình yêu ấy thành lời nói hay hành động mà Tomoya mong muốn. Đặt cạnh Hughes, ta thấy rõ vấn đề của Naoyuki không phải là không có tình yêu con cái mà vấn đề là tình yêu ấy bị kẹt lại bên trong một con người quá xấu hổ về bản thân mình, quá mệt mỏi, và quá quen với việc chịu đựng một mình. Tình yêu không được thể hiện và với một đứa trẻ, nó rất dễ bị cảm nhận như không tồn tại.

Endeavor trong My Hero Academia lại giúp phân biệt một kiểu lỗi khác. Endeavor chủ động gây tổn thương cho gia đình bằng tham vọng và sự kiểm soát. Anh ta lạm dụng vợ con vì mục tiêu của bản thân, rồi về sau phải đối mặt với những gì mình đã cố ý làm. Naoyuki thì khác, tội lỗi của ông phần lớn nằm ở sự sụp đổ và bỏ mặc. Ông gây hại vì không còn đủ sức làm điều đúng đắn chứ không phải vì theo đuổi một tham vọng méo mó. Điều này không khiến ông vô tội, dù bỏ mặc vẫn là bỏ mặc nhưng nó tạo ra một sắc thái đạo đức rất khác. Naoyuki không cần một màn chuộc tội hoành tráng như một kẻ phản diện mà cái ông cần, và cuối cùng nhận được, là được con trai mình nhìn thấy, được anh thấu hiểu.

Những so sánh này làm rõ điểm rất riêng của Naoyuki. Ông không phải người cha lý tưởng như Akio, không phải kẻ kiểm soát như Gendo, không phải người cha bộc lộ tình yêu rực rỡ như Hughes và cũng không phải kẻ lạm dụng gia đình đang tìm đường chuộc lỗi như Endeavor. Ông là một người đàn ông rất bình thường, thất bại trong những việc bình thường nhất của gia đình. Nhưng chính vì thế, câu chuyện của ông có sức nặng rất riêng mà ít tác phẩm có được. Nó không cần phải phóng đại lên quy mô nhật bản hay thế giới mà nó chỉ cần một căn phòng tối, một đứa con quay mặt đi, và một người cha không biết phải nói gì với con.

12. Tha thứ trong Clannad

Tha thứ trong Clannad không có nghĩa là xóa bỏ tổn thương, dĩ nhiên Tomoya không quên căn nhà tối, anh không quên phần vai bị thương, anh không quên cảm giác xấu hổ khi bạn bè nhìn thấy cha mình trong tình trạng tệ hại đó. Anh cũng không quên những năm tháng phải tự xử lý cảm xúc trong một gia đình gần như không còn nhịp đập. Nếu hiểu tha thứ là quên sạch hoặc xem như mọi chuyện chưa từng xảy ra, thì cảnh hòa giải với Naoyuki sẽ trở nên rất giả tạo. Nhưng rõ ràng Clannad không viết theo hướng đó. Tomoya không hề nói rằng “con tha thứ cho cha” mà anh nói rằng Naoyuki đã làm đủ rồi, rằng ông có thể nghỉ ngơi. Câu này quan trọng vì nó không xóa đi trách nhiệm của những việc Naoyuki từng gây ra, nó cũng không biến Tomoya thành đứng ở bên trên đang ban ơn cho cha mình. Anh chỉ nhìn một người đàn ông đã già đi và mệt mỏi, và nhận ra rằng sau tất cả những lỗi lầm kia vẫn có những sự cố gắng nhưng nó ấy không đủ để cứu tuổi thơ của Tomoya khỏi những tổn thương. Nó cũng không đủ để biến Naoyuki thành người cha tốt. Nhưng rõ ràng nó có thật, và Tomoya, lần đầu tiên, chịu nhìn vào phần có thật đó.

Tha thứ ở đây nó gần với sự công nhận hơn, Tomoya công nhận rằng Naoyuki từng yêu thương mình, dù tình yêu ấy đến với anh qua những hình thức méo mó và thiếu thốn về mặt tình cảm. Anh công nhận rằng cha mình từng hy sinh, dù sự hy sinh đó không ngăn được việc ông gây đau đớn cho con mình. Anh cũng đã công nhận rằng Naoyuki là một con người, không chỉ là nguồn gốc của vết thương tâm lý trong anh. Chính sự công nhận này giúp cả hai thoát khỏi vai diễn cũ: người cha thất bại và đứa con chỉ biết oán giận.

Điều đó không làm câu chuyện trở nên sạch sẽ hay dễ chịu, bởi một phân cảnh hòa giải không thể trả lại tuổi thơ cho Tomoya, nó cũng không thể xóa đi mặc cảm của Naoyuki. Sau này, nếu họ nhớ lại quá khứ thì chắc chắn vẫn nỗi đau vẫn sẽ mãi còn đó. Nhưng từ khoảnh khắc ấy trở đi, nỗi đau không còn là thứ duy nhất định nghĩa quan hệ của hai người họ nữa. Họ có thể nhìn thẳng vào nhau mà không cần phải quay về những vai diễn đã đóng băng suốt nhiều năm. Tomoya có thể là con trai. Naoyuki có thể là cha. Không hoàn hảo, không trọn vẹn, nhưng đủ để nói lời chia tay tử tế.

Lời của bà Shino vì thế nên được hiểu đa chiều: “với tư cách một con người, Naoyuki có thể đã thất bại ở nhiều mặt, nhưng với tư cách một người cha, ông đã làm hết sức mình”. Bởi câu này dễ gây tranh cãi, nhưng phải làm rõ ở đây là “làm hết sức” không có nghĩa là “làm tốt” theo tiêu chuẩn bình thường và nó cũng không có nghĩa là Tomoya không bị tổn thương. Những từ ấy chỉ nhằm nói rằng trong phần đời còn đủ sức để đứng dậy, Naoyuki đã đặt Tomoya lên trước bản thân ông. Sau đó ông gục ngã, và sự gục ngã ấy gây hại cho con mình. Clannad đã giữ cả hai sự thật này cùng lúc: một người có thể yêu con và vẫn làm con đau, một người có thể hy sinh rất nhiều và vẫn thất bại, một người cha có thể đáng trách, đáng thương, và đáng được nhìn lại bằng con mắt công bằng hơn. Naoyuki nằm đúng ở vùng khó chịu đó, và đó là lý do ông đáng nhớ.

13. Ý nghĩa

Naoyuki Okazaki có ý nghĩa gì với Clannad nói chung? Câu trả lời là: ông đã chứng minh rằng câu chuyện về thất bại của một gia đình có thể sâu sắc như bất kỳ bi kịch hoành tráng nào. Clannad không cần kẻ thù ngoại lai hay thảm họa thế giới để tạo ra một drama có chiều sâu. Nó chỉ cần một người đàn ông mất vợ và không biết cách nuôi con, và từ câu chuyện đơn giản đó, nó xây dựng nên một trong những câu chuyện cha-con cảm động nhất từng được viết ra.

Naoyuki là bằng chứng rằng Clannad không chỉ nói về tình yêu lãng mạn giữa Tomoya và Nagisa, nó về cha mẹ và con cái. Về cách thế hệ trước truyền lại vết thương sang thế hệ sau, về cách một đứa trẻ có thể lớn lên tưởng rằng mình luôn ghét cha rồi lại trở thành chính người đó, để rồi cuối cùng hiểu ra rằng cha cũng từng là một con người với trái tim tan vỡ và hai bàn tay trắng.

Với khoảng 20 phút màn ảnh rải rác qua gần 50 tập phim, Naoyuki cho thấy Clannad tin tưởng vào sức mạnh của câu chuyện ngắn nhưng được kể đúng cách. Mỗi cảnh của Naoyuki xuất hiện đều phục vụ nhiều mục đích cùng lúc: thiết lập bất bối cảnh gia đình, tạo động lực cho nhân vật chính, gieo hạt giống cho những gì sẽ nảy mầm trong các tập sau... Đây là kịch bản được viết với sự cô đọng cao: không một giây nào bị lãng phí, không một cảnh nào chỉ để lấp đầy chỗ trống của một tập. Kyoto Animation đã hiểu rằng Naoyuki không cần nhiều thời lượng, ông chỉ cần đúng thời điểm thôi.

Tôi nghĩ Clannad muốn người xem tự đặt câu hỏi: Cha của Tomoya có cuộc đời tốt đẹp không? Có thể lắm chứ? Dù rơi vào hố sâu, dù gây ra những tổn thương không thể xóa nhòa, Naoyuki đã sống theo cách mà ông ấy tin. Ông hy sinh cho người con mình yêu thương, ngay cả khi cách hy sinh đó không lành mạnh, ngay cả khi người con không hề nhận ra. Ông cũng không bao giờ từ bỏ, dù không từ bỏ ấy lại trông giống như sự sụp đổ của nhân cách con người. Rõ ràng Naoyuki không phải người cha tốt theo tiêu chuẩn của Akio Furukawa. Nhưng ông là cha của Tomoya, và với một người không hoàn hảo như thế, ông đã làm những gì mình có thể. Ở cuối After Story, Naoyuki đã được phép nghỉ ngơi, ông mở mắt và nhìn thấy con trai, nhìn thấy cháu gái. Và ông biết rằng tất cả những gì anh đã chịu đựng không phải là vô nghĩa. Không phải vì nó được đền đáp bằng một phép màu mà vì nó đã tạo ra một người đàn ông có thể quay đầu lại và nói với ông: cha đã làm đủ rồi.

Có lẽ đó là tất cả những gì mà bất kỳ người cha nào cũng mong đợi. Không phải sự hoàn hảo mà là sự công nhận. Không phải lời cảm ơn có cánh mà chỉ là một câu nói đơn giản trong một căn phòng tối rằng những gì ông đã cố gắng thì dù thất bại, dù cho có không đủ thì vẫn sẽ được nhìn thấy. Và có lẽ trong những khoảnh khắc hiếm hoi như vậy thì sự thất bại không còn quan trọng nữa. Chỉ còn lại hai con người nhìn nhau, và họ cuối cùng cũng có thể thấu hiểu nhau.