A.Smith (1723 - 1790) là người mở ra giai đoạn mới trong sự phát triển của kinh tế chính trị tư sản, ông là bậc tiền bối lớn nhất của Mác. Ông đưa ra một mô hình phát triển kinh tế được gọi là "mô hình bốn giai đoạn phát triển". Mô hình này được trình bày trong các bài giảng của ông về Luật học và trong tác phẩm nổi tiếng "Wealth of Nations". Mô hình này mô tả sự phát triển kinh tế của xã hội qua bốn giai đoạn chính: săn bắt, chăn nuôi, nông nghiệp và thương mại.
I. Giai đoạn săn bắt
Giai đoạn đầu tiên trong mô hình của Adam Smith là giai đoạn săn bắt. Trong giai đoạn này, con người sống dựa vào việc săn bắt động vật hoang dã và thu thập các loại quả dại để sinh tồn. Đây là giai đoạn mà xã hội chưa có sự phân công lao động rõ ràng và mọi người chủ yếu sống theo nhóm nhỏ, di chuyển liên tục để tìm kiếm nguồn thức ăn.
Dẫn chứng lịch sử có thể kể đến như: Câu chuyện về các bộ lạc thổ dân ở Bắc Mỹ trước khi người châu Âu đến. Các bộ lạc này sống chủ yếu bằng việc săn bắt và hái lượm, không có khái niệm về chăn nuôi hay nông nghiệp. Họ di chuyển theo mùa để theo đuổi các đàn thú hoang và thu thập các loại quả dại.
II. Giai đoạn chăn nuôi
Giai đoạn thứ hai là giai đoạn chăn nuôi, khi con người bắt đầu thuần hóa động vật và sống dựa vào việc chăn nuôi gia súc. Giai đoạn này đánh dấu sự tiến bộ lớn trong việc cung cấp thực phẩm ổn định hơn so với giai đoạn săn bắt. Xã hội bắt đầu có sự phân công lao động rõ ràng hơn và hình thành các cộng đồng định cư.
Trong lịch sử thì các dân tộc du mục như người Tartar và người Ả Rập là ví dụ điển hình cho giai đoạn này. Người Tartar sống chủ yếu bằng việc chăn nuôi gia súc và không có nền nông nghiệp phát triển. Họ di chuyển theo mùa để tìm kiếm đồng cỏ cho gia súc của mình.
III. Giai Đoạn Nông Nghiệp
Giai đoạn thứ ba là giai đoạn nông nghiệp, khi con người bắt đầu canh tác đất đai và trồng trọt cây lương thực. Đây là giai đoạn mà xã hội bắt đầu có sự ổn định hơn về mặt kinh tế và dân số tăng lên đáng kể. Nông nghiệp cho phép con người sản xuất ra lượng thực phẩm dư thừa, từ đó thúc đẩy sự phát triển của các ngành nghề khác và hình thành các thị trấn, làng mạc.
Trong lịch sử thì đế chế La Mã là một ví dụ điển hình cho giai đoạn này. La Mã được thành lập dựa trên luật đất đai và nông nghiệp phát triển mạnh mẽ. Sự thịnh vượng của La Mã chủ yếu dựa vào nền nông nghiệp phát triển, cung cấp lương thực cho cả đế chế rộng lớn.
IV. Giai đoạn thương mại
Giai đoạn cuối cùng là giai đoạn thương mại, khi xã hội phát triển các hoạt động thương mại và công nghiệp. Đây là giai đoạn mà nền kinh tế trở nên phức tạp hơn với sự xuất hiện của các ngành công nghiệp và thương mại quốc tế. Sự phân công lao động trở nên rõ ràng hơn và xã hội bắt đầu hình thành các thành phố lớn, trung tâm thương mại và công nghiệp.
Có thể kể đến như Châu Âu thời kỳ Phục Hưng là một ví dụ điển hình cho giai đoạn này. Sự phát triển của các thành phố thương mại như Venice, Florence và Amsterdam đã thúc đẩy sự phát triển kinh tế và văn hóa của châu Âu. Thương mại quốc tế phát triển mạnh mẽ, và các ngành công nghiệp bắt đầu xuất hiện, tạo ra sự thịnh vượng cho các quốc gia châu Âu.
V. Nhìn Nhận Và Đánh Giá
Tuy được xem là một trong những đóng góp quan trọng trong lĩnh vực kinh tế học, song khi xem xét kỹ hai tác phẩm quan trọng của ông là "Lectures on Jurisprudence" và "Wealth of Nations", người ta nhận thấy rằng mô hình này không hoàn toàn phù hợp với thực tế lịch sử mà Smith mô tả.
Đâu tiên có thể kể đến những mâu thuẫn trong lịch sử: Một trong những mâu thuẫn lớn nhất của mô hình bốn giai đoạn phát triển là sự phát triển không theo trình tự của các giai đoạn. Trong "Lectures on Jurisprudence", Smith mô tả các giai đoạn phát triển từ săn bắt đến thương mại. Tuy nhiên, khi ông đưa ra các ví dụ lịch sử, những ví dụ này thường không tuân theo trình tự này.
Ví dụ, Smith mô tả người Tartar và người Ả Rập là những dân tộc sống chủ yếu bằng chăn nuôi mà không có nền nông nghiệp phát triển. Điều này mâu thuẫn với mô hình lý thuyết của ông về sự phát triển tuần tự từ nông nghiệp đến thương mại. Hơn nữa, Smith cũng mô tả các bộ lạc thổ dân Bắc Mỹ là những người sống chủ yếu bằng săn bắt nhưng cũng có một số hình thức nông nghiệp sơ khai, điều này không hoàn toàn phù hợp với giai đoạn săn bắt thuần túy.
Một khía cạnh khác cũng đã vấp phải nhiều ý kiến đó là vai trò của các yếu tố ngoại sinh: Smith cũng nhận ra rằng các yếu tố ngoại sinh như phát minh súng đạn có thể ảnh hưởng lớn đến sự phát triển của xã hội. Trong "Wealth of Nations", ông mô tả sự phát triển của châu Âu là "ngược và lùi" khi châu Âu phát triển thương mại trước khi phát triển nông nghiệp. Ông cho rằng sự phát triển này không theo trình tự tự nhiên mà bị ảnh hưởng bởi các yếu tố ngoại sinh như chiến tranh và phát minh công nghệ.
Ví dụ, Smith mô tả sự phát triển của châu Âu từ thời kỳ phong kiến đến thời kỳ thương mại là kết quả của sự phát triển của các thành phố thương mại và sự phát triển của hệ thống pháp luật. Ông cho rằng sự phát triển này không theo trình tự tự nhiên mà bị ảnh hưởng bởi các yếu tố ngoại sinh như chiến tranh và phát minh công nghệ.
Và phần quan trọng nhất có lẽ phải kể đến sức khác biệt cũng như những phức tạp của thực tế so với những lý thuyết của Smith, có thể kể đến như các yếu tố như chính trị, văn hóa, và các sự kiện lịch sử đặc biệt có thể ảnh hưởng lớn đến quá trình phát triển. Ví dụ, sự sụp đổ của Đế chế La Mã và sự xâm lược của các bộ lạc man rợ đã làm gián đoạn sự phát triển kinh tế của châu Âu trong nhiều thế kỷ.
Trong "Wealth of Nations", Smith mô tả sự phát triển của châu Âu từ thời kỳ phong kiến đến thời kỳ thương mại. Ông cho rằng sự phát triển này không theo trình tự tự nhiên mà bị ảnh hưởng bởi các yếu tố chính trị và xã hội. Ví dụ, sự phát triển của các thành phố thương mại như Venice và Amsterdam không phải là kết quả của một quá trình phát triển tuần tự từ nông nghiệp mà là do các yếu tố ngoại sinh như chiến tranh và thương mại quốc tế.