Truyện ông lão đốn tre hay Taketori monogatari, mà ngày nay ta đọc chịu ảnh hưởng sâu đậm của tư tưởng thần tiên Trung Hoa trong quá trình hình thành, đồng thời khéo léo hòa trộn vào đó lối trào lộng và châm biếm xã hội đương thời, khiến văn chương của tác phẩm tràn đầy cơ trí và dí dỏm. Tương truyền, nó do một quý tộc nam giới tinh thông Hán tịch cải biên từ truyền thuyết cổ. Đáng tiếc là hiện nay những bản cổ còn lại chỉ gồm các bản chép tay thế kỷ 14, 15 và các bản khắc gỗ thế kỷ 17. Tuy giữa các dị bản ấy có những sai lệch nhỏ, tất cả đều cho thấy câu chuyện ban đầu được lưu hành bằng đường truyền miệng. Đặc tính của truyền miệng quyết định tác giả của nó không thể quy về một cá nhân duy nhất, và điều này hoàn toàn khác với mô thức sáng tác của light novel hiện đại. Giống như trò truyền tin qua điện thoại thì monogatari, tức thể loại truyện kể văn xuôi truyền thống Nhật Bản, dần biến hóa thành nhiều phiên bản trong quá trình được truyền miệng nhiều lần.
Trước hết phải hiểu rằng cái mà người thời Heian gọi là monogatari chỉ loại monogatari hư cấu, còn những tác phẩm ngày nay được gọi là monogatari thì đối với họ không phải monogatari theo nghĩa nguyên bản. Nói cách khác, nhận định chỉ những tác phẩm hư cấu được thuật lại bằng thủ pháp hư cấu mới được tính là monogatari... Trong monogatari hư cấu, tuy vẫn xuất hiện những tên người có thật như Otomo no Miyuki hay Ishigami no Maro, nguyên mẫu của họ đều đã được chuyển hóa thành nhân vật hư cấu trong quá trình miêu tả. Vì thế, Taketori okina monogatari mới được xem là “thủy tổ của monogatari”... Nói chung, về bản chất thì monogatari hư cấu rất khác với light novel mà chúng ta biết. Trong khi light novel khắc họa một lát cắt của đời người, còn monogatari thì kể về toàn thể của đời người. Tóm lại, bất kể light novel dài hay ngắn, tác giả light novel đều có một trọng tâm biểu đạt, và các sự vật xung quanh chỉ được bố trí để làm nổi bật trọng tâm ấy cho thích đáng. Trái lại, việc tỉ mỉ miêu tả các sự vật xung quanh lại chính là diện mạo vốn có của monogatari nguyên bản... Từ đó có thể thấy các tiêu chuẩn phê bình dùng để đọc light novel không thể áp dụng cho monogatari.
Trích Konishi Jin’ichi
Ngày xửa ngày xưa, ủa, gì cơ? Hay là... không phải ngày xửa ngày xưa? Có khi lại là ở một tương lai xa? Không, không phải quá khứ xa xưa cũng không phải tương lai xa thẳm, mà là ở một thế giới gần như giống hệt hiện tại, vào một tương lai hơi xa hơn một chút...”
Mở đầu như thế của bộ anime original Chou Kaguya-hime!, một tác phẩm tái diễn giải Taketori monogatari, khá khác với kiểu nhiều anime mở đầu bằng chính hình ảnh để dẫn câu chuyện. Chẳng hạn, phần mở đầu của Liz to Aoi Tori không hề có thứ lời kể từ bên thứ ba như vậy, mà ở đó chỉ có bước chân của Yoroizuka Mizore và Kasaki Nozomi, cùng bước cao độ âm thanh ăn khớp với khoảng cách trong quan hệ giữa hai người.
Nếu nhịp điệu của một cut khác với nhịp điệu của cut tiếp nối, điều đó sẽ trở thành một tín hiệu khiến khán giả nghĩ theo hướng nhịp độ khác nhau = có khác biệt = thiếu tính đồng chất = câu chuyện đang thay đổi...
Đó là thứ Tomino Yoshiyuki chỉ ra trong đoạn viết trên là nếu cut, tức đơn vị hình ảnh của hành động liên tục, không có cùng nhịp điệu và cùng chất cảm, khán giả sẽ khó tiếp nhận câu chuyện một cách trôi chảy. Những luận bàn tiếp theo của ông về sự phối hợp giữa hiệu ứng âm thanh và hình ảnh lại cho thấy thứ nhịp điệu mà ông nói ở trên còn bao gồm cả mọi âm thanh đi kèm hình ảnh. Theo nghĩa ấy, phần mở đầu của Liz to Aoi Tori triển khai trong một hệ âm thanh gắn chặt với hình ảnh đã biểu đạt một thông điệp tự nhiên, có tính nhất quán về mối quan hệ của hai người. So với nó, phần mở đầu của tác phẩm này tuy cũng rất mượt nhưng lại khiến một bộ phận khán giả thấy hơi gượng ép. Nguyên nhân nằm ở chỗ lời dẫn có ý thức rất rõ của một người kể chuyện mà không phải là một thứ âm thanh ăn khớp với hình ảnh, mà là một lớp thông tin nằm ngoài khung hình, khiến người xem phải xử lý thêm, và từ đó khiến mạch phim trở nên kém mượt mà hơn.
Tôi muốn nói về lãnh địa lớn mới nhất mà nhân loại thế kỷ 20 đã khai phá, tức trải nghiệm điện ảnh. Đây là điều chưa từng có. Hình ảnh tồn tại như một thực thể vật chất, và vì thế số phận của nó được quyết định bởi hình ảnh sáng rõ, thứ đã thoát khỏi ràng buộc vật lý của đồ vật.
Điều Iwasaki Akira muốn nói ở đây là hình ảnh, khi thoát khỏi vật thể thực tại để tự định hình lấy mình, có thể truyền đạt một loại trải nghiệm để tự hình thành nên một phạm trù. Cách nói ấy không chỉ tương ứng với tiêu chuẩn về hình ảnh mà Tomino nêu ở trên, mà còn cung cấp cho chúng ta một hướng đi khác để xem tác phẩm này. Bản thân hình ảnh, như gợi ý trong cách Iwasaki nói về trải nghiệm điện ảnh, vốn đã có một dòng chảy riêng. Từ góc độ ấy thì lời kể từ bên thứ ba chủ động giải thích hình ảnh là một yếu tố nhân tạo áp lên tính tự nhiên của hình ảnh. Thay vì xem đó là một khiếm khuyết, cách hợp lý hơn là xem nó như đặc điểm quyết định văn thể của tác phẩm này. Đối với một tác phẩm có cả light novel và manga cải biên như vậy, khái niệm văn thể không chỉ là một phép hoán dụ mà còn có ý nghĩa riêng của bản thân nó. Muốn làm sáng tỏ hơn khái niệm văn thể này, trước hết cần hiểu dụng ý của việc tác phẩm được cải biên theo nhiều hướng.
Thực ra, ngay từ giai đoạn khởi động dự án, tôi đã nghĩ rằng về cấu trúc, anime movie nguyên tác rất khó thành công về mặt thương mại. Vì vậy tôi cho rằng, nếu không thực hiện những phương pháp nâng cao độ nhận biết ở bên ngoài quá trình sản xuất tác phẩm thì sẽ không thể thành công... Lần này, thứ được chuẩn bị như bước làm nóng trước khi công chiếu là các video âm nhạc do chính nhân vật trong tác phẩm chưa ra mắt trình bày. Dù nghe có vẻ rất kỳ lạ, nhưng ngay khi các video được đăng nó đã nhận được rất nhiều lượt yêu thích, khiến tôi vui vì cảm thấy ý tưởng của mình đã truyền đến được với mọi người.
Điều đạo diễn Yamashita Shingo tiết lộ trong cuộc phỏng vấn là chiến lược quảng bá xuyên truyền thông đã được áp dụng ngay từ đầu cho tác phẩm này. Thời điểm phát hành sát nhau của light novel, manga và anime càng cho phép ta xác định rằng kế hoạch cải biên không phải chỉ được chốt sau khi anime đã có độ nhận diện nhất định. Tuy cơ chế sản xuất cụ thể khác nhau, nhưng xét về phương thức quảng bá, đặc biệt là ở chỗ cho khán giả cảm nhận sức hấp dẫn của nhân vật từ trước khi anime ra mắt, lời Yamashita nói rất gần với chiến lược media mix đa phương tiện mà Otsuka Eiji gọi là “ngay từ đầu đã chuẩn bị để triển khai tác phẩm dưới sự kết hợp của nhiều hình thức truyền thông, đồng thời thiết kế trước nhân vật, bối cảnh và các yếu tố khác để trình bày cho người tiếp nhận”. Yamashita còn chỉ ra trong phỏng vấn rằng những ca khúc được tung ra trước thực ra đã ngầm báo những plot quan trọng của anime. Chẳng hạn, câu hát trong Hoshi furu Umi (Biển sao)
Trong khoảnh khắc luân hồi qua hàng nghìn quang âm, cuối cùng chúng ta cũng gặp được nhau
Đây chính là sự thể hiện tình cảm mà Yachiyo, trong chân thân là Kaguya, dành cho Iroha. Manga và light novel, trên cơ sở bám sát đại thể cốt truyện anime, mỗi loại đều có những thay đổi nhỏ và thêm vào vài tình tiết mới để giúp anime dễ hiểu hơn. Ví dụ, ở đoạn cuối phim khi Iroha tiếp nhận ký ức 8000 năm của Kaguya, nhiều khán giả không hiểu vì sao trong điểm nhìn của cô lại xuất hiện câu “Mình sẽ trở thành Yachiyo”. Light novel đã thêm vào ngay chính đoạn ấy câu
Rất nhanh sau đó, ý thức của tôi đồng hóa với ý thức của Kaguya, rồi bay về Trái Đất 8000 năm trước
Qua đó nói rõ rằng sự lẫn lộn điểm nhìn ở đây phát sinh vì ý thức của Iroha lúc ấy chính là ý thức của Kaguya, nên câu nói kia thực ra được nói từ phía Kaguya. Ngoài ra, những thông tin bên lề chính thức còn bổ sung những thiết lập như việc Roka dành cho nhân vật chính Iroha một thứ tình cảm đặc biệt, tức là những chi tiết mà chỉ khi xem lại lần thứ hai người ta mới phát hiện ra.
Dù bài viết này vẫn lấy anime làm đối tượng chính, điều phơi bày rõ nhất tính tập thể của tác giả lại chính là kiểu media mix mà ở đó mỗi văn bản vừa đứng riêng, vừa gánh một phần của câu chuyện chung, như đã nói ở trên. Bởi vậy, khi nhận ra kết cục nguyên bản của Taketori monogatari, Kaguya mới tuyên bố rất rõ
Em sẽ tạo ra happy end của riêng mình, rồi sẽ đưa cả Iroha tới đó nữa!
Câu ấy không chỉ là dấu hiệu cho thấy sau phần “kết” của Iroha ở khoảng phút 1:50 phim sẽ còn có phần viết tiếp. Kiểu tự sự công khai khẳng định "nhất định phải có happy end" vốn đã là một hình thức thuộc bản chất của monogatari, thứ truyện vốn có nhiều dị bản và luôn có thể được kể lại.
Nhìn từ phía người làm anime thì cũng chính đặc tính ấy của monogatari đã làm nên thành công vang dội của tác phẩm: muốn nắm trọn câu chuyện, người xem buộc phải xem và đọc các hình thức khác nhau của tác phẩm. Logic của nó đúng với điều Otsuka gọi là lý thuyết tiêu thụ truyện kể hay monogatari shōhi-ron. Quan hệ giữa các nền tảng truyền thông khác nhau với toàn bộ câu chuyện, nhìn chung, đúng như ông nói: "cùng với sự tích lũy của những tiểu tự sự, một đại tự sự ra đời." Chính sức hấp dẫn của việc hiểu câu chuyện qua nhiều chất liệu, vừa liên văn bản vừa bổ sung cho nhau, là lý do khiến những nền tảng ngoài anime cũng được đọc, được xem rất nhiều.
Nhưng điều đó không có nghĩa khán giả sẽ chấp nhận vô điều kiện mọi khác biệt giữa nền tảng này với nền tảng khác. Hơn nữa, cái họ muốn hiểu thông qua trải nghiệm đọc đa nền tảng cũng không còn là thế giới quan, cái mà Otsuka gọi là đại tự sự.
Mỗi nhân vật không bước trên một route duy nhất, mà được hình dung như tồn tại trong nhiều câu chuyện, nhiều hoàn cảnh khác nhau, đồng thời là một tập hợp các kiểu hành vi được rút ra từ những khả năng tiềm tàng.
Điều Azuma Hiroki bàn ở đây là yếu tố cho phép nhân vật tự thân đi xuyên qua nhiều nền tảng. Điều đó dĩ nhiên rất hợp với tính đa nền tảng của tác phẩm này, nhưng cũng cần chú ý tới cách ông gọi nhân vật là tập hợp các kiểu hành vi của những khả năng tiềm tàng.
Nói cụ thể hơn, dù chuyện nhân vật ngay từ đầu đã hiện diện ở nhiều nền tảng và nhiều bối cảnh là điều mà phần lớn khán giả hiện nay, khi tiếp xúc với tác phẩm 2D, đều xem như thường thức, vẫn có những lúc họ cảm thấy lời nói hay hành động của một nhân vật ở một nền tảng nào đó là thứ "không thể tưởng tượng nổi nhân vật ấy lại làm". Chẳng hạn, gần đây có người chỉ ra rằng Yoneda Taro, tác giả bản manga của Chou kaguya-hime!, khi vẽ đoạn Iroha đấu game với anh trai như trong bản anime, đã thêm một khung tranh để Mikado dùng ngón tay nâng cằm Kaguya. Đây đúng là kiểu chi tiết dễ gây tranh cãi như tôi muốn nói, tuy nhiên bài viết này không quan tâm tới những tranh luận đã bị đẩy đi quá xa từ chuyện ấy. Nhưng nếu chỉ xét phản ứng ban đầu, tức cảm giác "có gì đó sai sai" từ cái chi tiết được tự ý thêm vào, thì việc một bản chuyển thể chính thức lại sửa như vậy đã làm đứt gãy nhân vật Mikado khỏi hình tượng vốn có của cậu ở mọi nền tảng khác, nơi cậu thật sự thích femboy, bề ngoài tuy không biểu hiện rõ ràng nhưng hành vi vẫn có chừng mực. Việc biện hộ rằng "lúc ấy sự thật về sở thích của Mikado vẫn chưa được tiết lộ" là vô nghĩa, bởi độ khớp giữa lời nói, hành động và tính cách nhân vật vốn đã được thiết kế ngay từ ban đầu. Nếu chỉ vì khác mốc thời gian mà đã có thể phát sinh những hành vi không thể xem là cùng một nhân vật sẽ làm, thì tác phẩm này có lẽ không chỉ gần với kiểu media mix mà Otsuka mô tả, nơi "những người sáng tạo khác nhau có thể tự do sáng tác trong phạm vi nhân vật và thiết lập tác phẩm đã được định sẵn", mà thậm chí còn tiệm cận với cái được gọi là "tác phẩm phái sinh có bản quyền".
Rốt cuộc, khán giả quả thật có thể chấp nhận chi tiết mới hay chấp nhận phần bổ sung cốt truyện, thậm chí chấp nhận cả những nhánh diễn biến khác đi. Nhưng về phần “những lời nói và hành động vượt ngoài sức tưởng tượng ở nhân vật" vẫn nằm ngoài giới hạn chấp nhận của không ít người, bao gồm tôi. Nói cách khác, tuy một tác phẩm đa nền tảng như Kaguya quả thực buộc người xem phải đi qua nhiều phương tiện để hiểu trọn "câu chuyện", nhưng cái "câu chuyện" mà phần lớn khán giả muốn hiểu ở đây không còn nằm ở thế giới quan, mà rõ ràng là cái mà Saito Tamaki gọi là " các câu chuyện bên trong và câu chuyện về các mối quan hệ gắn với bản thân nhân vật", tức thứ cho phép ta hiểu tính cách của nhân vật cũng như cách họ tương tác với nhau. Chính ở đây đã thấp thoáng lộ ra khoảng cách giữa thời đại Otsuka đưa ra lý thuyết tiêu thụ truyện kể và hiện tại, để khi khi quay lại tầng sản xuất, cái độ co giãn của monogatari vừa nói ở trên lại khiến ta nhận ra sự tồn tại của một kiểu khán giả khác:
Vị trí của người sáng tạo và người truyền tụng vẫn luôn gắn chặt với nhau. Có người dốc sức tái hiện trung thành từng câu trong nguyên bản, có người lại cố làm mới truyền thống cũ đi đôi chút để nó có thể tỏa sáng trong ánh sáng của thời đại. Hành động có thể khác nhau, nhưng thái độ thì giống nhau, tức là tránh đi quá xa kỳ vọng của công chúng. Nhìn lại quá khứ, tập thể thường được xem là tác giả, còn tác giả chỉ là đại diện xuất sắc hơn cả của trí tuệ tập thể. Truyền thống ấy đến nay vẫn còn ở khắp nơi.
Trích Yanagita Kunio
Đây là lần đầu tôi làm anime movie, nhưng tôi rất cố chấp ở chỗ phải làm hình ảnh thật đẹp, và khâu kiểm tra được làm vô cùng kỹ... Tôi cũng dồn sức vào từng chi tiết. Không phải vì thích vẽ, mà là để truyền đạt thông tin sao cho không lẫn bất kỳ thứ tạp âm nào.
Trong một cuộc phỏng vấn, Yamashita Shingo nói rất rõ rằng phần hoạt họa của tác phẩm này được làm trong ý niệm hướng tới khán giả. Ở những chỗ khác trong cùng cuộc phỏng vấn, ông cũng nói rằng việc cố ý loại bỏ kiểu cãi vã rồi làm lành thường thấy giữa các nhân vật chính là để đem lại trải nghiệm xem tốt hơn cho người xem. Có thể nói chính sự yên ổn khác thường của kịch bản tác phẩm này được dựng nên chính từ ý thức về sự bất mãn của khán giả trước những khuyết điểm ở các tác phẩm trước đó. Chẳng hạn, ở tập 9 của Yoru no Kurage wa Oyogenai, câu Kano nói với Mahiru trong lúc mất bình tĩnh
Nếu không có tớ thì bây giờ cậu vẫn chẳng vẽ nổi đâu
Rõ ràng đây là một câu gây tổn thương tâm lý quá nặng, trong khi phần thời lượng còn lại lại không đủ để khiến sự hòa giải giữa hai người trở nên thuyết phục. Chính kiểu cãi vã khiến người xem xem xong vẫn còn thấy cấn như thế là thứ Yamashita đã cố gắng để tránh đi. Những khán giả đã chê Yoru no Kurage wa Oyogenai hay Metallic Rouge vì những vấn đề tương tự đã khiến Yamashita rút ra bài học, quả thực có thể gọi là tác giả với tư cách tập thể theo cách nói của Yanagita. Và việc "làm mới truyền thống cổ xưa đôi chút để khiến nó tỏa sáng trong ánh sáng của thời đại" cũng chính là nguồn gốc cho nét riêng của Chou kaguya-hime! như một tác phẩm tái diễn giải mới của Taketori monogatari.
Theo đó câu nói hay mệnh lệnh của Kaguya-hime trong Taketori monogatari
Trong năm người, ai mang về được vật mà thiếp mong cầu, ắt có thể biết chí người ấy hơn cả. Thiếp sẽ lấy người đó làm chồng
Cùng việc biết được sau này Kaguya bị người sứ giả mặt trăng đưa trở lại, lần lượt ứng với câu Kaguya nói khi chơi game ở khoảng một phần tư phim để đối phó với những fan cuồng nhiệt tỏ ý muốn cầu hôn cô
Nếu ai đánh bại được Iro-P thì tôi sẽ cưới người đó
Và chính câu nói ấy mang đúng nỗi buồn sinh ra từ cái kết định sẵn Yamashita từng nhắc tới, khi Kaguya ở lễ hội trước lúc trở về cung trăng:
Em sẽ vui hết cỡ và lao thẳng vào số phận!
Còn nói về mặt đổi mới, điều đầu tiên tác phẩm này làm là biến nhân vật Kaguya-hime trong Taketori monogatari, nơi nàng không lấy nam giới mà chỉ đáp lại vị thiên hoàng chân thành theo đuổi mình bằng waka, thành một cấu trúc phi dị tính.
Misao, ta rất vui. Ở bên em cứ như chị em ruột. Gặp được em, thật tốt biết bao.
Đó là câu Kathrina, người đóng vai Kaguya-hime trong tập 3 của World Dai Star, nói với Kokona, người đóng vai thị nữ, trước lúc rời đi. Từ đó có thể thấy tác phẩm ấy cũng đã chuyển Taketori monogatari thành một phiên bản lấy quan hệ giữa nữ giới làm trục chính. Có thể xem đó là một tiền lệ của tác phẩm này.
Này, Iroha, khuôn mặt chị thật xinh đẹp, em đã yêu ngay từ cái nhìn đầu tiên.
Lời tỏ tình của Kaguya, đồng thời có thể chỉ cả biểu cảm lẫn dung mạo, chủ yếu nói về việc cô mải mê ngắm Iroha đánh răng ở khoảng phút thứ 14 đầu phim. Không chỉ ở chỗ Iroha kế thừa phẩm chất chân thành và nghiêm túc của vị thiên hoàng trong Taketori monogatari, việc Kaguya chỉ nhìn vẻ ngoài của Iroha mà đã trúng tiếng sét ái tình, thứ như Natsuyoshi Yuko từng nói là: làm người ta muốn đem đến hạnh phúc cho cô ấy, còn là hiện thân của mỹ học thời Heian mà Ikeda Kikan từng khảo sát, nơi vẻ đẹp bên ngoài trực tiếp đồng nhất với vẻ đẹp bên trong.
A trời ạ, hay là em cưới chị Iroha luôn cho rồi!
Đừng có trưng ra cái biểu cảm quyến rũ lạ thường với khuôn mặt vẫn còn ửng hồng vì phấn khích sau buổi diễn chứ. Vấn đề không phải là “không chịu”, mà là “bất khả thi”, hoặc “phạm pháp” hoặc có khi là...
Đây là phân đoạn miêu tả trong chương 4 của light novel về cảnh Kaguya cầu hôn Iroha trong bản anime. Độc thoại được light novel bổ sung cho Iroha làm ta hiểu rằng ngoài chuyện cô không hề tỏ ra bài xích, cô còn thật sự cân nhắc lời cầu hôn của Kaguya như một vấn đề khuynh hướng tính dục. Việc trực tiếp miêu tả hành động cầu hôn vừa là một thử nghiệm mang tính cách tân của tác phẩm này, vừa nên được xem là chỗ nó vượt qua World Dai Star, một tiền lệ cũng cải biên từ Taketori monogatari, về mặt sức ảnh hưởng lẫn giá trị.
Nhưng tất nhiên không phải cứ rõ ràng vấn đề khuynh hướng tính dục là tự động trở thành một tác phẩm yuri hay hơn. Nhưng với tư cách một anime có mức độ được bàn luận công khai cao đến vậy, thì tác phẩm đã khiến tình yêu giữa những cô gái giành được một mức độ hiện diện rõ rệt đến mức khó làm ngơ, mà vẫn không hề mất nhiệt do những người kỳ thị thể loại này. Khi trả lời truyền thông nước ngoài về Suzume no Tojimari, Shinkai Makoto từng thừa nhận rằng ban đầu ông thực sự muốn viết hai nữ chính, hay nói cách khác là yuri, nhưng ý định ấy đã bị bác bỏ với lý do nam nữ hút khán giả hơn. Bốn năm sau, thì Kaguya đã chứng minh rằng tác phẩm yuri cũng có thể đạt độ nổi tiếng và thành công vang dội. Theo nghĩa ấy, một trong những thành tựu then chốt của nó trong cách miêu tả yuri là ở chỗ vừa tạo được mức độ bàn luận rất cao, vừa giữ được cốt truyện trọn vẹn, vừa nhận về phần lớn phản hồi tích cực, để đứng vững như một hình mẫu. Điều này khác hẳn với hàng loạt tác phẩm trước đó, từ Wonder Egg Priority và Lycoris Recoil cho đến BanG Dream! Ave Mujica.
Về yếu tố Girl meets Girl, từ lâu tôi đã có ham muốn rất mạnh được khắc họa sự gắn kết mật thiết giữa con người với nhau. Và khi nhìn thấy tuyến truyện Kaguya-hime trở thành streamer ở thời hiện đại, tôi đã tự nhiên cảm thấy câu chuyện giữa các cô gái vẫn là thứ dễ được chấp nhận nhất...
Nội dung Yamashita nói trong cuộc phỏng vấn ấy, một mặt cho phép suy ra rằng quan hệ giữa những người cùng giới dễ vượt khỏi khuôn khổ hơn, không bị gò bó vào một kiểu tương tác cố định. Mặt khác, nó cũng cho thấy một cách tượng trưng rằng thị trường mà đạo diễn đang quan sát đã khác rất xa giai đoạn của Suzume no Tojimari. Sự chuyển biến ấy thì xét cho cùng, quả thật phải ghi công đáng kể cho những anime tạo được độ nhận diện vừa nói ở trên, tức những tác phẩm tập trung vào quan hệ giữa nữ giới. Dù vậy, phần lớn các tác phẩm ấy lại miêu tả kiểu không thể giải quyết các xung đột mà không để lại cảm giác lấn cấn như Yamashita từng nói. Chẳng hạn, trong BanG Dream! Ave Mujica của Kakimoto Kodai, ban nhạc chính xảy ra hàng loạt xung đột cực nghiêm trọng như tranh giành quyền lực trong nhóm, chấn thương tâm lý, những chứng bệnh tinh thần kiểu đa nhân cách bị kích phát, rối loạn nhân cách, hay sự chiếm hữu quá mức... Nhưng rốt cuộc tất cả chỉ được khép lại bằng một lời tuyên bố bắt đầu lại của nhân vật chính sau tám tập hoàn toàn bị động, chứ không hề giải quyết hậu quả của những xung đột ấy. Một tác phẩm như vậy dĩ nhiên chỉ khiến người ta thốt lên rằng đó là một tác phẩm đầu voi đuôi chuột.
Ở Nhật Bản, những mỹ nữ thân kim loại đã có [làn da trơn láng] từ ngay thế kỷ 19.
Thứ Nagayama Yasuo nói ở đây là sức tưởng tượng khoa học viễn tưởng của Nhật Bản về loại thiếu nữ máy móc xinh đẹp như trong văn hóa otaku ngày nay đã xuất hiện từ rất sớm. Từ đó có thể nói rằng Kaguya, ở cuối phim, khi một lần nữa tiếp xúc với thế giới bằng cơ thể máy gần như không khác gì hình hài ở đầu phim, ngoài chuyện "còn phải một thời gian nữa mới nếm được mùi vị" và cơ thể nặng nề hơn, chính là sự diễn giải của sức tưởng tượng khoa học viễn tưởng ấy. Đây cũng là kiểu đổi mới thứ hai mà tác phẩm thực hiện trên nền Taketori monogatari. Nhưng sở dĩ yếu tố khoa học viễn tưởng có thể chen vào, xét cho cùng vẫn là nhờ tác động của monogatari.
Xin lỗi, cháu nói không hợp lí lắm, đúng không? Bản thân cháu cũng thấy không hợp lí nữa. Không, ổn rồi! Mọi việc ổn rồi ạ.
Khoảng phút thứ 8 đầu phim, khi Sakayori Iroha nhặt được Kaguya từ trong cột điện và định báo cảnh sát, cô đã có đoạn đối thoại ấy với viên cảnh sát. Tính khôi hài ở đây không phải trọng điểm mà điều then chốt là việc Kaguya hiện diện như một tồn tại có thật, thứ Iroha buộc phải đối diện vì sợ cảnh sát sẽ nghi ngờ mình thêm.
Tiền đề 'thuở xưa' nhằm cung cấp một khả thể nào đó cho toàn bộ các sự việc xảy ra trong chính văn, nơi mà tất cả những sự việc ấy đều kỳ dị.
Thứ Akutagawa Ryunosuke chỉ ra ở đây là kiểu mở đầu "ngày xửa ngày xưa" có chức năng dựng nên một sân khấu khiến những sự kiện lạ lùng trong truyện trở nên tự nhiên. Trước hết, đó chính là một chú giải cho phần giới thiệu của Iroha ở đầu phim, nhưng ý nghĩa căn bản hơn của nó là cho thấy kiểu mở đầu "ngày xửa ngày xưa" hàm chứa việc gợi ra một thế giới khác, một thế giới hư cấu hơn là hiện thực. Cái mà Konishi Jin’ichi gọi là thủ pháp hư cấu trong trích dẫn mở đầu chính là điều đó, bởi dù là huyễn tưởng thần thoại trong Taketori monogatari hay huyễn tưởng khoa học cận tương lai của không gian ảo Tsukiyomi, tất cả đều chỉ có thể được tiếp nhận trọn vẹn nhờ cái mác thế giới khác đã được chỉ ra ngay từ đầu. Dĩ nhiên, khi nghe Yachiyo, mà trên thực tế chính là Kaguya, nói với mình rằng
Nàng công chúa Kaguya lộng lẫy ấy giờ đã là bà lão rồi
Nhưng Iroha không hề suy sụp mà nhanh chóng đổi tâm thế để chấp nhận đối phương, và điều đó cũng đến từ khả năng dung chứa của thế giới monogatari.
Vốn dĩ tôi là hư vô. Nếu muốn làm cho sự tồn tại của mình biến mất, thì chỉ còn...
Trong tập 20 của Fate/stay night [Unlimited Blade Works], anh linh Emiya đã nói như vậy khi bị hỏi vì sao cứ mãi nhắm vào Emiya Shirou. Điều anh để lộ ở đây là nguyện vọng giết chính mình trong quá khứ để tự giải phóng khỏi số mệnh phải liên tục bị sai khiến đi tàn sát sau khi trở thành anh linh. Sự tương đồng giữa quan hệ của anh với Shirou, tức chính mình ở tương lai và hiện tại, và quan hệ của Yachiyo với Kaguya, lại được xác nhận qua lời Yamashita trong phỏng vấn rằng sức sáng tạo của visual light novel, nơi kiểu quan hệ ấy là tiêu biểu, quả thật đã ảnh hưởng tới Kaguya. Giống như giữa anh linh Emiya và Shirou có một sự khác biệt rất lớn, thậm chí đối nghịch không chỉ về mặt tính cách, không ít khán giả cũng cảm thấy khó nối Kaguya với Yachiyo thành một. Nhưng việc hai người là cùng một con người thật ra đã được thả hint từ rất sớm.
Đối chiếu với đoạn độc thoại của Kaguya trong phần hậu kết bổ sung ở bản light novel,
Nhưng Iroha này. Em không còn là Kaguya của ngày xưa nữa đâu. Em cũng không còn hay đùa giỡn như trước. Dù có khao khát một cuộc đoàn tụ, em cảm giác nó sẽ chẳng thể rực rỡ như những gì em từng mơ mộng khi còn ở trên Mặt Trăng.
Trước hết ta sẽ thấy rằng những câu hát của Yachiyo trong track "Remember" tức bài hát phát ở đầu phim, "Thử bước vào câu chuyện mờ mịt ấy, nhưng nhận ra mình chẳng thể vẽ trọn bất cứ cảnh nào; chỉ đến khoảnh khắc nước mắt trào ra mới dần ý thức được rằng mình đang sống trong hôm nay, ngày ngày tiến gần tới tuổi trưởng thành", từ rất sớm đã ngầm báo tâm trạng ấy. Thậm chí nhịp 168 BPM của bài hát còn được chính người soạn nhạc dùng như một ám chỉ tới âm đọc Iroha(い+ろ+は). Đến phút 99, khi Iroha đang soạn nhạc để Kaguya hát trong buổi biểu diễn sắp tới, cô nhận ra có một đoạn giai điệu chủ đạo lại giống với track Remember. Đó cũng là một ám chỉ rằng hai người là một.
Ngoài bài hát này, còn vô số chi tiết khác gợi ra việc hai người là cùng một người. Chỉ nhìn từ tính biểu tượng của hình ảnh, có thể kể tới núi Phú Sĩ hiện khá rõ trong mắt Yachiyo ở khoảng phút 35, hay con thỏ giã thuốc hiện trong mắt Kaguya ở phút 43 giây 58, cả hai đều gắn với truyền thuyết cung trăng của Taketori monogatari. Bên cạnh đó, nước mắt của Kaguya ở khoảng phút 49 và hoạt hoạ nước mắt được thể hiện theo lối hí họa của Yachiyo thực ra cũng có cùng một hình dạng. Nếu nhìn từ lời thoại, câu Yachiyo nói ở khoảng phút 74, "Những khúc quanh đau đớn có thể vẫn đang chờ.”, cũng đã cho thấy với tư cách Kaguya, cô vốn sớm biết chuyện gì sẽ xảy ra. Kiểu rải nền này cũng có thể thấy ở Fate/stay night [Unlimited Blade Works], nhưng trong cách đối đãi với bản thân ở quá khứ, Yachiyo và Emiya lại khác nhau một trời một vực.
Này, phía trước là địa ngục đấy.
Đúng như câu thoại nổi tiếng ấy cho thấy, anh linh Emiya muốn giết bản thân quá khứ vì anh tin rằng phía trước chỉ chờ một số phận bi kịch, nơi bản thân cậu hiện tại không thể ngừng giết chóc. Khác với anh, Yachiyo lại động viên Kaguya rằng
Cậu làm được mà, mọi chuyện rồi sẽ ổn thôi
Bởi dù trước hết phải trải qua một lần chia ly, phía trước cô vẫn là cái kết viên mãn, nhất định cô sẽ được gặp lại Iroha. Yamashita từng nói trong phỏng vấn rằng việc tác phẩm không vẽ ra những mặt u tối không có nghĩa phần ấy không tồn tại, mà chỉ là nó được che giấu một cách khéo léo. Câu ấy có thể được đọc theo nhiều cách khác nhau nhưng trước hết nó cho thấy cách tác phẩm xử lý quan hệ với chính mình ở tương lai và hiện tại như thế nào.
Emiya Shirou lao vào chiến đấu mà không do dự không phải vì cậu không suy nghĩ gì, mà bởi người trẻ sống trong thập niên 2000, bản thân việc sinh tồn đã đồng nghĩa với chiến đấu rồi."
Đây là thứ Uno Tsunehiro chỉ ra trong lời bình ấy, nó chính lý do vì sao Emiya Shirou của loạt Fate/stay night không ngần ngại dấn thân vào những trận chiến. Điều ông muốn nói là trong bối cảnh thập niên 2000, con người chỉ có thể sống sót nếu hành động trước, cho dù hành động ấy có thể làm tổn thương người khác. Nhưng điều cần chú ý là lời ấy đã ngầm cho thấy cả Shirou lẫn anh linh Emiya đều được hình thành trên nền tảng gắn liền với chiến đấu. So với cảm thức định mệnh nặng nề do những kinh nghiệm dồn tích tới mức biến đổi tận gốc tính cách ấy mang lại, thì Kaguya quả thật nhẹ hơn nhiều.
Có lẽ không thể gói gọn lại bằng câu sống hạnh phúc mãi mãi về sau được rồi nhỉ ~~ Chắc là thế rồi! ♪.
Đúng như lời buông lơi của Yachiyo, tức Kaguya, sau khi kể xong quá trình mình đã trở thành hiện tại như thế nào, tuy sự chờ đợi kéo dài và sự bất lực trước lịch sử nhân loại quả thực là đau đớn với cô, nhưng ít nhất xét riêng về nguyên nhân, việc cô bị văng về 8000 năm trước rốt cuộc chỉ là một loại “trục trặc kỹ thuật" mà chính cô cũng có thể đem ra đùa, chứ không phải kết quả tất yếu do tính cách của mình như trường hợp anh linh Emiya. Nói chính xác hơn, yếu tố khiến quan hệ giữa Yachiyo và Kaguya thành hình chính là sức tưởng tượng khoa học viễn tưởng của khái niệm du hành thời gian.
Khi những phụ nữ trẻ hào hứng dùng những trái tim nhỏ, nụ cười và gương mặt đang khóc để tô điểm cho tin nhắn của mình, họ cũng đồng thời nâng biểu tượng cảm xúc từ những dấu câu được trực quan hóa thành một cú pháp mới của giao tiếp trực tuyến.
Điều Matt Alt nói ở đây là hướng phát triển của emoji, hiện tượng bùng lên trong cộng đồng nữ sinh Nhật Bản từ thập niên 1990. Việc ông nhấn mạnh chức năng giao tiếp của loại ký hiệu này giúp ta hiểu được ý nghĩa trong cách Kaguya và Yachiyo dùng biểu tượng nước mắt. Bài viết này không định dừng ở chỗ chỉ ra rằng Kaguya đã học được lối biểu đạt ấy sau khi truy cập vào mạng và trở thành Yachiyo. Bởi ngay từ đầu, những biểu cảm van nài và vui sướng của Kaguya khi giao tiếp với Iroha đã rất giống emoji rồi. Nếu xét rằng nguyệt nhân về cơ bản là một dạng sinh mệnh được mã hóa, thì lối biểu đạt kiểu emoji rõ ràng có thể xem là một dạng đặc tính số còn sót lại của Kaguya sau khi trở thành dạng người. Chỉ tới khi trở thành Yachiyo, nó mới có thể gọi là việc dùng emoji một cách có chủ đích để giao tiếp.
Về quan hệ giữa hai người, có rất nhiều khán giả không hiểu, thậm chí phê phán, việc ở cuối phim Kaguya và Yachiyo cùng tồn tại rồi cùng đứng trên sân khấu là kịch bản chưa hoàn chỉnh, nhưng thật ra không phải vậy. Quả thật, tác phẩm này không khẳng định một cách thật rành rọt về cái kết thực sự, tức việc Iroha chế tạo người máy sinh học mang hình Kaguya để cô một lần nữa tiếp xúc với thế giới. Nhưng không phải là không có cơ sở để suy đoán. Một điều trước hết cần nói là thời gian và trải nghiệm Kaguya yêu Iroha trong hai tháng rồi cô trở về Mặt Trăng, nghe tiếng hát của Iroha rồi quay lại, nhưng vì gặp sự cố mà trở thành Yachiyo như hiện tại, là một vòng khép kín chỉ thuộc về riêng Kaguya, hoàn toàn không làm thay đổi thời gian tuyến tính của thế giới như bản thể. Rất nhiều người nghĩ tác phẩm này quá phức tạp nên quên mất một điều, tức là dù trong anime, manga hay trong light novel, nhân vật chính Iroha xuất hiện vẫn luôn là một.
Trong ba ngày khai giảng, lần nào tôi cũng quen được bạn Inaba. Từ trước tới nay chưa từng có chuyện đó. Dù có quen với ai đi nữa, ngày ấy rồi cũng sẽ không được giữ lại, tất cả lại trở về thành những người xa lạ bình thường.
Ở chương 1 của bộ Wasureenu Majo no Monogatari, nhân vật chính Aizawa Ayaka có đoạn độc thoại kinh ngạc như thế, vì sau ba lần lặp lại cùng một ngày, Inaba Michiru đều nhận ra cô. Dĩ nhiên, đó là định mệnh cho việc cô và Michiru được định sẵn phải gặp nhau. Nhưng điều cần chú ý hơn là cái kịch bản lặp đi lặp lại một ngày vô số lần ấy thật ra tạo ra vô số thế giới khác biệt, và thiết lập thời gian trong đó trải nghiệm của lần trước không tích lũy sang lần này vì thời gian bị đặt lại, mới chính là điều một bộ phận khán giả của Kaguya muốn nói khi gọi tác phẩm này là đa tuyến thời gian. Còn từ đoạn độc thoại của Iroha trong phần hậu kết light novel
Tôi sẽ không phạm sai lầm lần nào nữa đâu. À, phải nhắn cho Roka với Mami, và cả BAMBOOcafé nữa. Tôi nhắn hai tin trái ngược: một đến với những người bạn thân rằng sẽ nghỉ học thêm vài ngày nhưng đừng lo, và một đến chỗ làm rằng mình đang mắc bệnh truyền nhiễm nặng đến mức chẳng cử động nổi nên sẽ không đi làm được.
Từ đó ta cũng hiểu rằng với Iroha, thời gian vẫn luôn tích lũy theo đường thẳng, chứ chưa từng bị đặt lại như ở những người khác xung quanh Ayaka. Sự thật của phần kết tác phẩm này cũng nằm ở đó.
'Đã lâu quá rồi!' 'Khoảng 8000 năm à?' 'Với Yachiyo thì chỉ mới tuần trước thôi~'
Ở cuối phim, giữa Iroha, Kaguya và Yachiyo, ngay trước khi họ bước lên sân khấu, có đoạn đối thoại như vậy. Từ câu trả lời của Iroha với Kaguya, ta biết rằng vào lúc này, ý thức bên trong thân thể máy móc chính là Yachiyo, người đã đồng hành với khán giả suốt tuyến thời gian của tác phẩm. Chương cuối của light novel, nơi ngoài người thân chỉ còn những cuộc đối thoại giữa Iroha và Yachiyo, kết lại bằng câu "Tiếng cười của hai chúng tôi lại vang lên trong phòng thí nghiệm", cũng cho thấy rõ rằng thân thể robot do Iroha chế tạo sau mười năm chính là để cho "Kaguya" đã đi qua 8000 năm ấy sử dụng. Còn về sự tồn tại của một Yachiyo khác, tác phẩm từ rất sớm đã nói rằng Yachiyo có năng lực phân thân. Vì vậy, chỉ cần hiểu đó là Kaguya, với tính chất của một sinh thể nguyệt nhân có thể biến hình và tách đôi, đồng thời vận hành hai phiên bản của chính mình như một thú vui, là đủ rồi. Những hình ảnh Kaguya và Yachiyo cùng xuất hiện trong MV hậu truyện về sau cũng nên được hiểu như vậy. Tuy nhiên, nếu nhìn ở lớp bình diện biểu tượng, năng lực phân thân của cặp Kaguya và Yachiyo còn mang nhiều lớp nghĩa hơn thế.
Có thể nói Hatsune Miku đã đóng vai trò như một nền tảng nuôi dưỡng đủ loại UGC, tức nội dung do người dùng tạo ra... Hiện tượng Miku còn có đặc trưng clone theo chuỗi N tầng, theo kiểu một nguyên tác thành tác phẩm phái sinh, tác phẩm phái sinh ấy lại trở thành nguyên tác cho tác phẩm phái sinh kế tiếp...
Điều Hamano Satoshi bàn ở đây là hiện tượng “phần mềm âm nhạc” Hatsune Miku, xuất hiện năm 2007, bị đưa vào sáng tác phái sinh với mật độ cực cao trên nền tảng Niconico Douga. Cùng với việc có rất nhiều P, tức những người sáng tác ca khúc bằng Hatsune Miku, tham gia vào anime này, và việc Yamashita nói rất rõ trong phỏng vấn rằng Yachiyo là một nhân vật được thiết kế với ý niệm hướng tới Hatsune Miku, ta có thể chắc chắn rằng hoàn toàn có thể dùng luận điểm của Hamano để áp dụng cho Yachiyo. Nói trực tiếp hơn, ngoài thân phận ca sĩ ảo, vô số tác phẩm phái sinh của Hatsune Miku tương ứng chính là năng lực của Yachiyo, tức việc tách ra nhiều phân thân có tính cách khác nhau và có khả năng tự chủ hành động. Mỗi Yachiyo được tách ra, đang trò chuyện với khán giả tại chỗ, đều là một dạng tác phẩm độc lập.
Hamano còn nhắc tới hiện tượng sáng tác phái sinh quanh Miku đã tự mình tạo thành dạng giống như chuỗi vận hành. Dĩ nhiên, vẫn luôn có âm nhạc tiếp tục được tạo ra, nhưng xét ở bình diện sáng tác phái sinh, do mọi tác phẩm phái sinh đều đã được tiếp nhận như những tác phẩm độc lập, nên chúng có thể tiếp tục nhân bản mà không cần quay lại nguyên bản. Chính cái đặc tính tự vận động, tự sinh ra một dạng chính thể mới về mặt khái niệm ấy tương ứng với ý thức tự tạo ra bản thân của Yachiyo, chứ không phải do “fan làm ra". Đây mới là ý nghĩa biểu tượng của năng lực phân thân của cô.
Iroha trong chương 1 của light novel từng nói
Với tôi, thì dù cho đó có là doanh nghiệp, quốc gia hay thậm chí là ma quỷ đi nữa, tôi cũng chỉ cảm thấy biết ơn vì Yachiyo, oshi tôn quý đã được sinh ra cùng thời đại với mình. Bởi tôi đã được Yachiyo cứu rồi, không hề phóng đại hay gì đâu nhé. Khi bị dồn vào chân tường, bế tắc đến mức tiến thoái lưỡng nan, tứ phương bất định, chính Yachiyo đã chắp cánh cho tôi nhờ tiếng hát, dạy cho tôi biết rằng chỉ cần bay lên là được..."
Những lời ấy cho thấy ngay cả trước khi biết sự thật, cô đã hình thành một liên hệ cảm xúc với Yachiyo, người mà cô ngỡ là trí tuệ nhân tạo. Sau khi biết sự thật, Yachiyo vốn là Kaguya lại có thể được miêu tả như một ý thức tự thân mà không hề tồn tại cơ thể vật chất. Mà Yachiyo có cơ thể vật chất xuất hiện về sau cũng chỉ là một dạng robot. Bởi vậy, mối quan hệ mà hai người xây dựng với nhau cũng mang hàm nghĩa của một dạng ái luyến phi nhân. Trong lần Kaguya quay lại Trái Đất rồi rơi về 8000 năm trước này, nguyệt nhân không đuổi theo cô nữa, bởi cô đã để lại một người máy sinh học gần như giống hệt mình. Cách khiến bản thân ở tương lai không còn bị nguyệt nhân can thiệp giống với phương thức của Okabe Rintaro từ tương lai trong tập 23 của Steins;Gate
Đừng thay đổi sự thật đã thành quá khứ, hãy thay đổi kết quả.
Nếu thuần khiết ngây thơ là ưu điểm duy nhất gắn với cái dễ thương, ta vẫn sẽ mắc kẹt trong quan niệm lãng mạn rằng tuổi thơ là một vườn địa đàng đã mất. Nhưng tính kéo dài của sự non trẻ còn bao gồm cả những hành vi ở tuổi thiếu niên như thân thiện, tò mò, tính mềm dẻo và linh hoạt của nhận thức.
Joshua Paul Dale trong đoạn trích trên đã chỉ ra ưu điểm của tính lưu giữ dáng dấp trẻ thơ(tạm dịch). Nếu nhìn quan hệ giữa Kaguya và Yachiyo từ góc đó, ta còn có thể nói rằng sự thân thiện mà Yachiyo bộc lộ khi mới xuất hiện với tư cách nhân vật, cùng sự lạc quan khiến mọi người xung quanh cùng vui lên, chính là bản chất tính cách của Kaguya. Còn việc sau khi trở lại thân thể "Kaguya", cô lại trở nên trẻ con rõ hơn, là vì con người trưởng thành ấy, sau khi được Iroha chấp nhận cả phần thay đổi của mình, đã buông bỏ lớp vỏ và quay trở lại gần với tính cách nguyên bản của mình.
Trong MV hậu truyện có những khung hình Iroha gõ chữ nói rằng cô muốn biến Kaguya thành con người, và những khung hình hai người cùng đi tìm phi thuyền măng tre. Có rất nhiều cách đọc xoay quanh các hình ảnh ấy, nhưng phần lớn vẫn chưa thật hoàn chỉnh. Những dữ kiện ta đã biết là: phi thuyền có thể cung cấp năng lượng để một tồn tại vật chất hóa, chính người Mỹ mà Kaguya gặp đã nối nó vào mạng để cô trở thành Yachiyo như hiện tại. Kaguya leo núi trong dòng thời gian hậu truyện đã mang trong mình ý thức trôi qua 8000 năm, và thế giới Tsukiyomi đã can thiệp quá sâu vào xã hội loài người. Từ những dữ kiện ấy, ta có thể suy luận như sau: Iroha và Kaguya đào lại phi thuyền là để chuyển nguồn năng lượng hiện còn đang duy trì cho cô hoạt động dưới dạng Yachiyo từ không gian ảo trở lại thân thể máy sinh học mà cô đã có, từ đó khiến cô trở thành một con người có ý thức trọn vẹn. Ở khung hình cuối, Yachiyo chỉ còn xuất hiện như một người dõi theo, như thể xác nhận cách nghĩ ấy. Còn về không gian Tsukiyomi cần tiếp tục duy trì, việc Iroha biến hình tượng Yachiyo, khi mà ý thức đã được chuyển sang cơ thể, thành một quản trị viên AI theo nghĩa ta vẫn hiểu, hoặc tự mình tạo ra một quản trị viên mới, đều là những phương án khả dĩ.
Cũng như đoạn độc thoại đầy tình cảm của Iroha trong hậu kết light novel
Kaguya yêu dấu. Kaguya của tôi. Em đã trải qua một quãng thời gian dài đằng đẵng để trở thành Yachiyo. Em đã phải gánh chịu nỗi cô đơn và tuyệt vọng đến vô tận, lặp lại vô số lần gặp gỡ rồi chia ly, và học cách nở nụ cười dịu dàng đó.
Những câu nói đó cho thấy, tuy cô cũng yêu Kaguya trong hình hài Yachiyo, nhưng cái cảm giác vô thường mà cô trải qua vẫn luôn khiến người ta nhói lòng. Truyền thuyết trường sinh nổi tiếng nhất của Nhật Bản là Yao Bikuni, và có một dị bản kết thúc bằng việc vị ni cô ấy chủ động nhập diệt, như một cách rất đẹp để đúc kết văn hóa Nhật về khái niệm trường sinh.
Cậu cho rằng bản thân là người duy nhất sống sót trong khi những người quan trọng đột ngột biến mất là may mắn?
Ở chương 5 của Watashi o Tabetai, Hitodenashi, một tác phẩm được sáng tác dựa trên truyền thuyết về Yao Bikuni, nhân vật chính Hinako đã chất vấn con cá Shiori như vậy. Máu tiên cá khiến Hinako sống sót sau tai nạn giao thông đã làm cho trải nghiệm của cô trở thành một thứ như thuốc trường sinh của Yao Bikuni. Từ đó có thể nói rằng nỗi đau của trường sinh, nói cụ thể ra, là phải nhìn những người quan trọng, những sinh mệnh mong manh rời đi trước mình. Câu độc thoại của Kaguya trong light novel:
Mỗi khi nhớ về những người mình đã không thể cứu giúp, một vết xước lại hình thành bên trong tôi và không bao giờ biến mất
Suy ra từ đó, cũng như thuốc trường sinh trong Taketori monogatari, phi thuyền măng tre nằm trên núi Phú Sĩ, bất kể cuối cùng bị đào lên hay chôn lại, ngoài việc hợp nhất ý thức của Kaguya, tất yếu còn mang ý nghĩa hóa giải tình trạng bất tử của cô. Chỉ khi xử lý xong điều ấy, hai người mới có thể thật sự tiếp tục sống cùng nhau với tư cách là hai con người. Và xét từ quan niệm thời gian của Nhật Bản, đây quả thật cũng là kết cục đẹp cho họ.
Cá nhân tôi thấy những đánh giá tiêu cực lại còn dai dẳng nhắm vào logic cốt truyện của tác phẩm này thật ra không hợp lý. Cốt truyện của nó quả có một cấu trúc tuyến tính tự khép kín, còn đối với những phê bình cứ khăng khăng công kích tác phẩm này là thiếu chiều sâu hay là không có chủ đề trung tâm nên quá lan man, Konishi Jin’ichi trong đã từng chỉ ra rằng đó là sự đặt nhầm tiêu chuẩn của light novel lên monogatari. Nhưng nói như vậy vẫn không hoàn toàn hợp lý, tức là rốt cuộc tác phẩm này đã thể hiện tính chỉnh thể của nó với tư cách monogatari bằng cách nào? Muốn trả lời, trước hết phải bàn tới khái niệm về huyễn tưởng. Cần biết khối lượng chi tiết khổng lồ dùng để tạo dựng quan hệ giữa Yachiyo và Kaguya trong tác phẩm này đã chạm tới phần cốt lõi của nó rồi. Lời bình của Shibusawa Tatsuhiko về Mandiargues giải thích rất gọn mà cũng rất chính xác nội hàm ấy:
Có lẽ sẽ có người hoài nghi: giữa chủ nghĩa tả thực của sự miêu tả tỉ mỉ và huyễn tưởng, chẳng phải có mâu thuẫn sao? Nhưng chỉ cần nhìn tranh của Hieronymus Bosch hay Goya là đủ hiểu, thế giới huyễn tưởng vốn dĩ có những đường nét và hình khối cực kỳ rõ ràng, còn hình ảnh mà người thấy ảo thị nhìn thấy ắt cũng đi kèm những chi tiết dữ dội, rõ đến mức như sắp bốc cháy. Sự mơ hồ và thiếu chính xác thật ra chẳng liên quan gì tới huyễn tưởng cả. Thứ huyễn tưởng của Mandiargues được nâng đỡ chính bằng lối miêu tả chi tiết tới mức như được dựng nên bằng sự tiếp nối của những hình ảnh hội họa.
Trích Shibusawa Tatsuhiko
Cô bé và mẹ chẳng hòa hợp chút nào, nên cô quyết định lên Tokyo sống một mình. Ngày qua ngày, cô miệt mài làm thêm, tự chi trả mọi khoản chi tiêu và học phí dù chỉ kiếm đủ để cầm cự. Ở trường, cô nổi tiếng vì thông minh, xinh đẹp và tài năng là hình mẫu được mọi bạn bè ngưỡng mộ. Lúc rảnh rỗi, cô ấy ôn lại bài vở, tôn thờ thần tượng của mình rồi khóc đến khi ngủ và chơi game, và ngày qua ngày lại tiếp tục tôn thờ thần tượng. Cô gái ấy tên là Sakayori Iroha.
Đó là đoạn lời dẫn ở phần đầu phim, kéo dài tới khoảng phút thứ 3, giới thiệu một trong những nhân vật chính của tác phẩm. Tuy các hình ảnh ở đây được trình bày như một đoạn tua nhanh, chúng vẫn chứa những chi tiết không thể bỏ qua.
Điều mọi người quan tâm khi đọc những câu chuyện dân gian chỉ là những nhân vật có liên quan tới nhân vật chính.
Cái Ozawa Toshio chỉ ra ở đây là trong những câu chuyện dân gian, người ta không tốn nhiều thời lượng để kể về những nhân vật không liên quan tới nhân vật chính, thậm chí với những nhân vật ngoài nhân vật chính đã được nhắc tới, bối cảnh của họ cũng không được khai thác sâu. Nhưng điều ấy không có nghĩa lời nói, hành vi và câu chuyện liên quan tới họ không được khắc hoạ rõ ràng. Trước khi sang chương sau để bàn về hình ảnh, cần chú ý rằng Yamashita Shingo trong một cuộc phỏng vấn khác đã nói:
SF, VR hay chiến đấu đều chỉ là những thiết bị sân khấu. Cốt lõi thật sự là quan hệ giữa Kaguya và Iroha. Chỗ này tôi giữ rất chặt. Nói trắng ra, nếu không phải như thế thì chính tôi cũng xem không nổi đâu. Đi chệch sang hướng khác là sẽ chán ngay.
Điều đó cho thấy cả những phân đoạn tua nhanh lẫn cách phân phối thời lượng để miêu tả nhân vật trong tác phẩm này cũng có thể được đọc theo hướng ấy.
Trong chuỗi quan hệ giữa nhân vật chính và những nhân vật chỉ được phác hoạ nhanh kia, thứ thường bị phê bình nhất là xung đột giữa Iroha và mẹ, vốn chủ yếu được khắc họa qua đối thoại và các mảnh hồi ức, dường như được hòa giải quá nhanh. Những người phê bình như vậy trước hết nên chú ý tới câu trả lời của Iroha với Kaguya ở khoảng phút 92 của bộ phim:
Chị có yêu mẹ không? Chị không chắc... khó nói lắm, chắc là có. Chị vẫn luôn mong mình có thể ép bản thân để ghét bà ấy...
Câu nói ấy cho thấy điều mấu chốt là cô chưa bao giờ muốn có những xung đột với mẹ mình, vì thế cũng không tồn tại cái gọi là xung đột không thể hóa giải. Còn bản chất của xung đột ấy thì có thể thấy từ câu của Iroha:
Nếu tớ không vào được đại học Tokyo, chắc mẹ sẽ chẳng coi tớ ra gì.
Có những đứa trẻ, dù cha mẹ không hề bạo hành thể xác nặng nề, vẫn chỉ có thể đóng vai một đứa con ngoan vì thứ gọi là tình yêu có điều kiện từ cha mẹ... Cái gọi là tình yêu có điều kiện phần lớn là sự kết hợp giữa công nhận có điều kiện và yêu thương vô điều kiện.
Saito Tamaki ở đây giải thích rằng cái vẫn thường được gọi là tình yêu có điều kiện là thứ gây ra vấn đề giữa cha mẹ và con cái, nếu nói kỹ hơn thì phải được diễn tả tinh tế như kiểu: sự quan tâm vô điều kiện nhưng rất ít khi trao sự công nhận. Nói cho dễ hiểu cái sự quan tâm méo mó nảy sinh từ đó hoàn toàn có thể dùng để miêu tả người mẹ của Iroha, người sau cuộc thi piano của con chỉ nói:
Mẹ vẫn luôn bảo con rằng đã làm thì phải làm cho tốt nhất.
Khi đội của Iroha và anh trai Asahi bắt đầu thi đấu game ở khoảng phút 59, Asahi từng nói với cô:
"Em biết không, mẹ rất lo cho em... mẹ đang chờ em phản kháng một chút đấy."
Câu ấy dĩ nhiên có nghĩa rằng người mẹ đã dùng một phương thức riêng để nuôi dạy Iroha. Nhưng nếu xét ở bình diện cách sống chung, đó cũng chỉ có thể là một kiểu tương tác nhằm gây áp lực cho đứa trẻ. Việc phần mở đầu dùng từ “không hòa hợp" để miêu tả quan hệ giữa Iroha và mẹ chính là để chỉ tình cảnh một mặt khiến cô muốn được công nhận, mặt khác lại khiến cô khó chịu nổi áp lực ấy.
Saito còn nói rằng, với vai trò là bác sĩ tâm thần, ông từng xử lý nhiều trường hợp mẹ con có quan hệ khó xử nhưng sau khi sống tách ra thì tình hình được cải thiện, bởi họ không còn phải đối diện trực tiếp với sự hiện diện của nhau nữa. Tình trạng của Iroha và mẹ mình hoàn toàn có thể được mô tả như thế. Trên cơ sở ấy, việc Iroha cuối cùng gọi điện cho mẹ để nói ra quyết tâm của mình rồi hòa giải với bà dĩ nhiên chỉ là một hành động mà khi đã hạ quyết tâm thì có thể làm ngay. Light novel kể rõ hơn về quan hệ mẹ con của Iroha, nhưng ở đây tôi chỉ luận theo nội dung trong anime. Mục đích là để chỉ ra rằng quan hệ mẹ con, cũng như những mối quan hệ khác ngoài cặp nhân vật chính, tuy được khắc họa tương đối vắn tắt trong phim, thì vẫn có hình hài rõ ràng và có tiến trình phát triển dựa trên một nội tại định sẵn. Nhân vật anh trai của Iroha, người từng gây tranh cãi trong bản manga chuyển thể như đã nói ở trên, cũng là một kiểu nhân vật như vậy, tức xuất hiện ngắn nhưng có sự hiện diện rõ ràng.
Nếu một thành phần nào đó không có tác dụng trong việc biểu đạt chủ đề của tác phẩm, thì biên kịch phải cân nhắc loại bỏ nó.
Noda Kogo đã chỉ ra một trong những nguyên tắc cơ bản của biên kịch điện ảnh nói chung và anime nói riêng. Nối tiếp cuộc phỏng vấn của Yamashita và lập luận của Ozawa ở trên, nó càng cho thấy rằng việc các nhân vật khác không được miêu tả toàn diện là để quan hệ giữa Iroha và Kaguya được thể hiện tốt hơn. Ngay cả phần đấu game, vốn chiếm thời lượng tương đối dài và thường bị nói rằng đáng lẽ nên dùng để viết thêm về quan hệ mẹ con, cũng nên được hiểu theo hướng ấy. Chẳng hạn, trước ván thứ ba trong trận đấu ba ván thắng hai, có xen một đoạn anh trai chặn lời trách móc của mẹ giúp Iroha rồi nói rằng
Iroha có những thứ mà em ấy sẽ không từ bỏ đâu.
Nếu đặt câu ấy cạnh sự phát triển của Iroha trong toàn bộ phân đoạn này, từ chỗ chiến đấu bảo thủ ban đầu đến chỗ dốc hết sức đối đầu với anh trai ở trận thứ ba, sẽ thấy chức năng của phân cảnh này là để Iroha nhận ra thật rõ rằng Kaguya là một tồn tại mà cô nhất định sẽ không thể buông tay. Chính việc sau đoạn này thì anime không còn cho thấy Iroha bất mãn với con chúa lười và báo hại Kaguya nữa, mà ngược lại còn thật sự mong cô đừng đi, đã chứng minh rõ giá trị của một trong những phân đoạn bị chỉ trích nhiều nhất phim. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng cái trọng tâm mà tác phẩm này biểu hiện hơi khác với định nghĩa thông thường về trọng tâm.
Nếu là light novel thì hẳn sẽ bị đánh giá là một tác phẩm thất bại vì thiếu tính thống nhất, nhưng đối với monogatari thì ngược lại, đó lại là điều làm thành tính cố hữu của nó.
Điều Konishi Jin’ichi chỉ ra ở đây rất chính xác: đặc tính của các văn thể khác nhau một trời một vực. Cái ông gọi là light novel có thể hiểu là dạng tác phẩm về cơ bản là đối lập với monogatari, tức loại có cấu trúc và hướng phát triển cốt truyện rõ ràng. Đúng như ông nói, tôi không phủ nhận rằng nếu nhìn bằng tiêu chuẩn thông thường thì Kaguya có rất nhiều vấn đề. Nhưng những bàn luận ở trên đã cho thấy loại tiêu chuẩn ấy cần phải được xem xét lại.
Văn học không chỉ có một hướng phát triển. Điều này không cần phải biện giải bằng lý thuyết. Chỉ cần so sánh một cách tương đối giữa các nền văn học hiện nay của các quốc gia khác nhau... là đủ thấy rõ rồi.
Văn hào Natsume Soseki tuy ở đây bàn về văn học, nhưng lập luận ấy cũng áp dụng được cho mọi tác phẩm hư cấu bao gồm cả anime. Điều ông phê phán là lối dựng lên một tiêu chuẩn văn học rồi coi nó như phổ quát, bởi theo ông, cách làm ấy đang tạo áp lực lên những khả thể khác và những đặc tính khác của tác phẩm văn học. Chỉ khi người đọc hiểu tác phẩm theo đúng đặc tính mà nó biểu hiện ra, thì mới thực sự có thể đánh giá nó như bản thân nó. Điều bài viết này cố gắng làm chính là khôi phục lại một lối nhìn đã bị gạt ra trong khung tư duy chủ lưu. Và ngay sau đó, còn có một điểm cần chú ý ở đoạn lời dẫn mở đầu: thiết lập nhân vật gần như toàn năng của Iroha.