Ai cũng biết cướp biển là phạm pháp. Điều đó không cần tranh cãi. Các server lưu trữ anime không bản quyền bị đánh sập hàng loạt, fan lên tiếng phản đối nhưng rồi cũng im bặt, và luật sư của các tập đoàn giải trí vẫn tiếp tục gửi thư ngừng và dừng. Tôi không viết để biện hộ cho cướp biển. Tôi viết để đặt một một câu hỏi khác: Là cái thứ luật bản quyền kia, cái công cụ được dựng lên với danh nghĩa “bảo vệ người sáng tạo”, thực ra đang bảo vệ ai?
Notes: Bài viết sẽ tập trung chính vào anime và một phần manga.
Nghịch lý lịch sử giữa sáng tạo và doanh thu
Câu trả lời bắt đầu từ một nghịch lý lịch sử, khi những năm 1990 đến đầu 2000 khi khái niệm bản quyền còn mơ hồ, thời đại fansub thống trị, khi anime lậu tràn lan trên VHS rồi BitTorrent và chẳng mấy ai kiện ai, đã sinh ra Eva (1995), Bebop (1998), Ghost in the Shell, Berserk, One Piece, Naruto, Death Note. Gần như toàn bộ những anime mà fan vẫn còn sùng bái đến giờ đều đến từ khoảng thời gian đó. Số lượng tựa phim TV mỗi năm khi ấy: 41 tựa năm 1995, 79 năm 1998. Sản lượng khá thấp, nhưng mật độ sáng tạo cực cao. Mỗi mùa khi ấy lượng anime không nhiều như giờ, nhưng một trong số đó có thể thay đổi cả cách thế giới nhìn nhận về thể loại ấy.
Giờ nhìn sang thập niên 2015-2024. Bản quyền toàn cầu hoàn thiện hơn trước rất nhiều, khi mà crun, netflix hay amazon prime chi hàng triệu usd mua độc quyền phân phối. Luật bản quyền dần được siết chặt, quốc tế hóa thông qua các hiệp định thương mại. Số tựa phim trên tv bùng nổ: 218 năm 2014, 263 năm 2016. Ngành công nghiệp anime năm 2023 đạt doanh thu kỷ lục ¥3.3465 nghìn tỷ tức gần 25 tỷ usd.
Nhưng thị trường anime chưa bao giờ chán đến vậy.
Từ Isekai giá rẻ tái chế cùng một khuôn mẫu đến các thảm họa CG thay thế animator bằng công nghệ rẻ tiền, cẩu thả tới những tác phẩm chuyển thể kém đầu tư, rush cốt truyện, phá nguyên tác... Việc sản xuất ồ ạt dẫn đến điều kiện làm việc tồi tệ hơn, animator kiệt sức, chất lượng tổng thể suy giảm rõ rệt. Số tựa anime của năm 2020 rớt xuống 179, không phải vì thiếu cầu mà vì hệ thống sản xuất bắt đầu xuất hiện vấn đề. Nhưng tiền thì vẫn chảy vào, nhiều hơn và nhanh hơn.
Nghịch lý đây: nếu bản quyền thực sự bảo vệ sáng tạo, tại sao thời của nó lại là thời của sự tầm thường hóa? Tại sao kẻ trộm xây dựng đền đài, còn người cảnh sát chỉ xây được siêu thị giảm giá?
Bản chất của luật bản quyền và vai trò lịch sử của Fansub
Câu trả lời là bản quyền không bao giờ được thiết kế để bảo vệ người sáng tạo, mà nó là công cụ bảo vệ vốn hay nói cách khác là đồng tiền của tư bản. Nó bảo vệ quyền khai thác thị trường của những người đã có vốn, những người nắm giữ độc quyền phân phối, người kiểm soát nền tảng hay người có thể mua được luật sư và tận dụng được chính sách. Luật về copyright, cơ chế khai thác tiền “thuê” nội dung. Nó cho phép chủ sở hữu quyền khai thác tài sản vô hình thu giữ phần giá trị thặng dư do lao động sáng tạo tạo ra, đồng thời dùng chính sách đó để ngăn chặn sự cạnh tranh từ bên ngoài.
Ngày nay người ta dễ quên rằng anime từng gần như không tồn tại đối với khán giả ở bên ngoài nhật, không phải vì nó khó tiếp cận theo kiểu kỹ thuật, mà là hoàn toàn vô hình. Sean Leonard tại MIT ghi nhận một thực tế đơn giản: từ 1976 đến 1993, các hãng sản xuất ở nhật thực sự không quan tâm thị trường nước ngoài. Họ bán phim cho các kênh địa phương, thu tiền từ quảng cáo và đĩa băng trong nước, và chỉ dừng lại ở đó. Thế giới bên ngoài nhật bản như không tồn tại trong chính sách kinh doanh của họ. Từ chính góc nhìn của những nhà làm chuyên môn trong ngành thì sự thiếu vắng hạ tầng phân phối chính thống tại các quốc gia đang phát triển mới là nguyên nhân cốt lõi, chứ không phải do ý thức hệ của người tiêu dùng. Nhiều phân tích từ chính giới sáng tạo như artist manga hay đạo diễn anime đã chỉ ra rằng, việc yêu cầu độc giả ở các vùng lãnh thổ chưa hề có hệ thống dịch thuật, in ấn hay mạng lưới hiệu sách chính thức phải mua sách bản quyền là một đòi hỏi phi thực tế. Khi giá của một tập truyện in bị đẩy lên mức mười lăm đến hai mươi đô la tại các thị trường quốc tế, vượt quá khả năng chi trả của phần lớn thanh thiếu niên, thì sự bùng nổ của các kênh phân phối không chính thống chính là bằng chứng rõ ràng nhất về một vùng cầu đang bị bỏ đói. Tệp khán giả này không phải là kẻ thù của ngành công nghiệp, mà bản chất là những người ủng hộ sớm nhất đang chờ đợi một hệ sinh thái kỹ thuật số có mức giá công bằng và khả năng tiếp cận hợp lý. Lịch sử chuyển đổi của thị trường Hàn Quốc cuối thập niên 1990 từng ghi nhận thái độ thù địch tương tự đối với nội dung trả phí khi nạn sao chép lậu tràn lan ấy. Thế nhưng, ngay khi các mô hình phân phối kỹ thuật số đúng đắn như hệ sinh thái webtoon được thiết lập, chính tệp độc giả từng đọc lậu này lại trở thành những người đầu tiên vui vẻ bỏ tiền ra nuôi sống và biến nó thành nguồn IP khổng lồ cho toàn bộ ngành điện ảnh và truyền hình toàn cầu.
Khoảng trống đó được lấp bởi fansub, khi mà từ giữa thập niên 1980 đến đầu 2000, fansub là nguồn văn hóa duy nhất. Từ VHS tiên phong, rồi IRC, rồi BitTorrent, các nhóm dịch tự nguyện làm việc không lương, thường với chất lượng cao hơn cả bản thương mại sau này, bởi vì họ làm vì tình yêu với tác phẩm chứ không phải vì deadline. Họ tạo ra cái mà Leonard gọi là cultural sink, một hệ sinh thái fan tự phát triển, tự tổ chức, tự phân phối. Không có DRM, không có geo-blocking, không có subscription fee. Chỉ có nội dung chất lượng cao và một cộng đồng sẵn sàng truyền tay nhau để giữ lửa đam mê của họ với tác phẩm.
Nếu bạn nghĩ fansub chỉ là hành vi trộm cắp thì rõ ràng bạn đang nhìn sai đối tượng. Fansub là cơ sở hạ tầng của một toà kiến trúc, nó xây dựng toàn bộ thị trường quốc tế mà sau này các tập đoàn bản quyền sẽ khai thác. Không có thế hệ fan phương tây được nuôi dưỡng bằng fansub thì sẽ không có cơn sốt anime ở mức toàn cầu, không có crunchyroll trị giá tỷ usd, họ xây đường, rồi bị tịch thu đường do các vấn đề pháp lý. Nhưng tuy nhiên, cũng cần phân định rạch ròi giữa phong trào sao chép mang tính chia sẻ văn hóa của thế kỷ trước với cục diện hiện tại bởi lẽ hạ tầng phi chính thống ngày nay không còn giữ tính chất phi lợi nhuận mang tính lý tưởng của thời kỳ đầu, mà đã biến tướng thành một ngành công nghiệp bóng tối được vận hành bài bản bởi các tổ chức quốc tế trục lợi chủ yếu từ doanh thu quảng cáo hay bán chap/bán gói đọc truyện/xem phim. Nhưng sự tráo trở lớn nhất của cấu trúc quyền lực này nằm ở chỗ, các tập đoàn giải trí ở các nước phát triển liên tục dùng các chế tài pháp lý khắt khe để trừng phạt người xem phổ thông tại các nước thế giới thứ ba vì họ thiếu cơ hội tiếp cận chính thống, trong khi chính các đại tư bản công nghệ tại các quốc gia giàu có lại đang dung túng cho các hệ thống AI quét sạch kho tàng dữ liệu sáng tạo của các nghệ sĩ toàn cầu mà không hề trả tiền hay xin phép. Việc chấp nhận cho các mô hình AI tự do chiếm đoạt chất xám dưới chiêu bài công nghệ chưa có luật định, nhưng lại chụp mũ đạo đức lên những khán giả tìm kiếm lối thoát tiếp cận văn hóa trong sự bất lực của hệ thống phân phối rõ ràng là một minh chứng rõ ràng cho bạo lực cấu trúc và tiêu chuẩn kép của nền kinh tế tư bản hiện đại.
Nhưng điều quan trọng hơn là fansub tồn tại trong một hệ sinh thái sản xuất hoàn toàn khác. Khi đó, ngành công nghiệp anime chưa bị cấu trúc uỷ ban kiểm soát chặt chẽ như hiện nay. Sáng tạo diễn ra theo nhu cầu thực sự của khán giả ở nhật mà không bị uỷ ban định hướng theo ROI template. Đạo diễn có quyền thử nghiệm, studio có thể mạo hiểm (ví dụ dễ thấy nhất là Lain/1998, xa hơn có Angel's Egg/1985). Và kết quả là một khoảng thời gian mà số lượng kiệt tác được tạo ra có thể đếm bằng nhiều hơn chục bàn tay cộng lại.
Ví dụ Eva năm 1995 không chỉ là anime mecha ,nó là sự một bức tranh khai thác chủ đề tâm lý học được vẽ bằng animation cel, một tác phẩm vừa thương mại vừa hoàn toàn chống lại công thức thương mại. Hay Bebop 1998 kết hợp jazz, noir, sci-fi, và nỗi cô đơn của những kẻ sống ở "phía ngoài". Chẳng ai trong uỷ ban ngày nay sẽ chấp nhận một dự án như vậy vì đơn giản là không có dữ liệu của khán giả để hỗ trợ, cũng như không đảm bảo khả năng sinh lời. Tương tự với Ghost in the Shell: Stand Alone Complex 2002, FMA 2003, Death Note 2006. Bên manga có Berserk, One Piece, Naruto, Bleach, Monster, 20th Century Boys. Gần như toàn bộ anime hay nhất mọi thời đại hầu như đều đến từ khoảng mười năm này. Vì sao? Bởi vì sáng tạo cần không gian để thất bại, và không gian đó chỉ tồn tại khi chưa có cấu trúc độc quyền ép buộc mọi dự án phải là mảnh ghép trong một cái portfolio tối ưu hóa lợi nhuận. Khi độc quyền phân phối chưa hình thành, sáng tạo tự do phát triển theo nhu cầu thực, đây không phải lý thuyết mà là lịch sử đã thực sự diễn ra.
Ở Việt Nam, câu chuyện còn rõ hơn thế khi mà thế hệ 8x, 9x đời đầu tiếp cận anime qua VCD lậu xếp chồng ở các tiệm băng đĩa, qua fansub tiếng Việt trên các forum(như VNS), qua DVD tổng hợp bán ở chợ với giá 5- 10 nghìn đồng. Không ai trong số họ ủng hộ bản quyền, bởi không ai có khả năng đó. Người xem lúc ấy chỉ có một thứ có thể làm, đó là tiếp cận. Và chính sự tiếp cận đó đã tạo nên toàn bộ nền tảng fandom vn mà sau này các nền tảng bản quyền như netflix, crunchyroll, bilibili,... các đơn vị phân phối tại quốc gia ấy, khai thác triệt để.
Thị trường anime Việt Nam năm 2023 trị giá khoảng 172.7 triệu USD(số liệu từ IMARC Group). Không có thời xem lậu thì không có con số đó, và cũng không có thế hệ fan được nuôi bằng nội dung miễn phí thì cũng không có nhu cầu thương mại để khai thác. Đây không phải biện hộ cho cướp biển, xem chùa mà đây là mô tả cơ chế tích lũy ban đầu của vốn trong nền kinh tế văn hóa. Marx gọi đây là primitive accumulation hay tích luỹ tư bản nguyên thuỷ: bạn tích lũy tài nguyên miễn phí hoặc chi phí thấp, rồi sau đó lập hàng rào pháp lý để ngăn người khác làm điều tương tự. Các studio của nhật và các nền tảng toàn cầu đã làm chính xác điều đó, họ ngầm cho phép cướp biển phát triển thị trường, rồi dùng bản quyền để chiếm lĩnh thị trường đó.
Ở đây cũng cần nói lại mấy cái luận điệu theo kiểu lãng mạn hóa lịch sử, cho rằng các nhóm fansub đời đầu đã tự nguyện rút lui trong êm đẹp khi hệ thống bản quyền hoàn thiện vì đã hoàn thành sứ mệnh của mình. Thực tế lịch sử phức tạp hơn thế khi các tập đoàn lớn liên tục sử dụng các công cụ pháp lý mạnh tay như thư cảnh cáo ngừng và dừng, các vụ kiện cáo và sự can thiệp của cơ quan chức năng để triệt hạ các nền tảng tự phát. Giới tư bản đã bỏ trống thị trường quốc tế suốt nhiều thập kỷ, ngầm tận dụng nguồn lực và tình yêu vô điều kiện của cộng đồng fansub để khai phá thị trường. Đến khi tệp khán giả đã đủ lớn và mang lại lợi nhuận béo bở, họ lập tức dùng hàng rào bản quyền để thu hồi toàn bộ hạ tầng văn hóa và dán nhãn tội phạm cho chính những người đã đặt nền móng. Bản chất của cơ chế này không mang lại bất kỳ sự chia sẻ lợi ích thực chất nào cho cộng đồng, mà chỉ là việc thu hồi triệt để giá trị thặng dư sau khi thị trường đã được hình thành xong. Một cơ cấu kinh tế độc quyền như vậy không thể được bảo bọc bằng những luận điệu đạo đức hay những tờ giấy chứng nhận pháp lý vô hồn.
Cấu trúc Ủy ban sản xuất và thực trạng của Studio lẫn Creator
Cướp biển tạo ra vàng còn copyright đang biến vàng thành rác, nghe khó tin đúng không? Câu hỏi tất nhiên là: tại sao? Nếu khoảng thời gian không có bản quyền lại là khoảng thời gian sáng tạo nhất, thì cơ chế nào khiến bản quyền thứ mà người ta nói là bảo vệ tác giả và studio, khi được tạo ra lại đang góp phần đẩy ngành công nghiệp xuống cái hố của isekai giá rẻ và thảm họa cg? Ta hãy nhìn vào cấu trúc quyền lực đằng sau nó. Không phải xem luật bản quyền như một văn bản, mà xem nó như một cấu trúc sở hữu khi mà những ai nắm giữ quyền khai thác cũng có nghĩa là họ kiểm soát quy trình sản xuất, và tại sao, trong cấu trúc đó, người sáng tạo luôn là bên yếu thế.
Người ta luôn rao giảng với bạn rằng: luật bản quyền bảo vệ nghệ sĩ, nhà sáng tạo nội dung nhằm khuyến khích họ sáng tạo và cũng như đảm bảo người làm ra nội dung được đền đáp xứng đáng. Câu chuyện này nghe rất hay nhưng nó sai gần như hoàn toàn về mặt bản chất.
Bản quyền là công cụ phân phối giá trị chứ nó không quyết định ai hưởng lợi từ tác phẩm. Trong ngành anime nói riêng, người hưởng lợi gần như không bao giờ là người làm ra nó. Hiện nay, 80% anime được vận hành theo mô hình y ban sản xuất, thực chất là liên minh của các ông lớn như Shueisha, Kadokawa, Dentsu, Bandai Namco, Aniplex (Sony). Họ góp vốn, sở hữu IP, kiểm soát phân phối, định giá licensing, quyết định merchandise.... Thế còn Studio là gì? Nhà thầu phụ, chi phí sản xuất là cố định, giao hàng đúng hạn, trả lại IP. Không royalty, cũng không cổ phần từ streaming, đĩa, figure, gacha. Không gì cả.
Năm 2023, thị trường ¥3,346.5 tỷ. Studio nhận ¥427.2 tỷ, tức 13%. 87% chảy về chủ sở hữu IP và phân phối. Bên nắm bản quyền tác phẩm không vẽ một khung hình nào, không lồng một lời thoại, mà họ chỉ nắm bản quyền, và ăn 87% doanh thu.
32% studio thua lỗ năm 2023, trong khi thị trường bản quyền phá kỷ lục về doanh thu. Một phần ba công ty làm ra nội dung phá sản trong năm ngành của họ kiếm nhiều tiền nhất lịch sử. Uỷ ban sản xuất đã giải thích tất cả. Trong khi bên inside chuỗi tiêu dùng này đều được niêm yết giá cụ thể và người tiêu dùng trả gấp 3-4 lần chi phí sản xuất nhưng gần như không một đồng nào đến tay trực tiếp studio lẫn animator.
Animator douga, những người vẽ khung hình cơ bản, năm 2009 họ kiếm ¥1.1M cả năm làm việc, đến 2023, con số tăng lên ¥2.63M, nghe có vẻ ngon ăn đúng không? Nhưng hãy nhìn vào thu nhập trung bình hay GDP của nhật dao động trong khoảng ¥4.2M, tức là họ vẫn chỉ bằng phân nửa gdp trung bình của quốc gia này. Key animator khá hơn chút: ¥4M/năm, vừa đủ sống nếu không ăn ngoài hay đi chơi gì nhiều. 37.7% nhân viên ngành anime kiếm dưới ¥200,000/tháng, trong khi trung bình của toàn quốc là khoảng ¥329,859. Họ làm việc 219 giờ/tháng, so với 162.3 giờ của người bình thường theo số liệu thống kê. 30.4% trong số họ làm hơn 10 tiếng mỗi ngày, số liệu của công nhân bị bóc lột thường trông cũng y như vậy.
Nhưng ngành anime có một cái bẫy đặc biệt: passion trap. Họ vào ngành vì yêu thích Bebop, Eva, Naruto... muốn vẽ ra những thế giới như bản thân mình từng xem. Tình yêu đó bị chuyển hóa thành lý do chấp nhận mức lương và phúc lợi thấp theo kiểu “anh làm vì đam mê mà, sao đòi hỏi nhiều.” Đam mê ở đây là một cơ chế nội hóa áp bức khi người lao động tự bóc lột mình, vì tự nhận thức họ không nên đòi hỏi.
Tân binh vẽ manga kiếm ¥8,000-10,000 một trang, trung bình ngành là ¥12,000. Mangaka kỳ cựu hơn có thể là ¥15,000-30,000 hoặc cao hơn. Nghe CÓ VẺ ổn nếu chỉ đọc con số, nhưng tính thử: weekly manga 20 trang/tuần × 48 tuần = ¥5.28M đến ¥11.52M một năm, chưa thuế, chưa trừ chi phí.
Mangaka phải tự trả lương assistant, khoảng cỡ ¥180,000/tháng mỗi người, thường cần 2-3 người chứ 1 mình mangaka không thể làm toàn bộ, ta phải trừ đi. Không bảo hiểm xã hội doanh nghiệp, nghỉ ốm thì không có tiền, nhưng deadline thì không dừng lại. Nhiều người vẽ từ giường bệnh, vì không vẽ là không có tiền, không thể sống.
Lợi nhuận từ tankobon? 10% giá bán, một cuốn ¥500, mangaka nhận ¥50. Và đây là khi đã thành công và đã có tankobon để bán. Trong khi nhiều manga bị axed hoặc nhiều lý do khác trước khi in tập đầu tiên. Họ vẽ hàng trăm trang cho ¥12,000 mỗi trang hoặc thấp hơn rồi bị cắt. Bản quyền thuộc về tạp chí mà họ chẳng giữ được gì.
Có người sẽ bảo: nhưng lão Oda giàu lắm mà. Nhưng bạn ơi, Oda không phải ngành công nghiệp, mà lão là ngoại lệ thống kê. Bạn không thể thiết kế chính sách quanh ngoại lệ được. Một chuyện hài vừa diễn ra vài hôm trước là có người cho rằng việc tác giả mất quyền sở hữu tài sản trí tuệ là do họ thiếu hiểu biết khi ký kết. Góc nhìn này hoàn toàn bỏ qua khái niệm bạo lực cấu trúc (structural violence) trong kinh tế. Luật bản quyền hiện đại không phải là một chân lý tự nhiên, nó được định hình bởi các tập đoàn lớn thông qua các cơ chế chính sách để bảo vệ dòng vốn. Ngành công nghiệp manga và anime vận hành như một thị trường độc quyền mua, nơi quyền lực phân phối tập trung vào tay một số ít nhà xuất bản và tập đoàn giải trí lớn. Một họa sĩ trẻ mới vào nghề hoàn toàn không có bất kỳ vị thế nào để đàm phán sòng phẳng với các đế chế tài chính. Các điều khoản được đưa ra theo dạng áp đặt một chiều, buộc người sáng tạo phải đánh đổi quyền sở hữu đứa con tinh thần để đổi lấy cơ hội tiếp cận thị trường. Đòi hỏi một cá nhân yếu thế phải có năng lực đàm phán pháp lý tương đương với các đội ngũ luật sư chuyên nghiệp của tư bản là một đòi hỏi phi thực tế. Việc trả mức lương bèo bọt cho hàng trăm giờ lao động mỗi tháng có thể hoàn toàn hợp pháp về mặt văn bản, nhưng bản chất của nó vẫn là một hệ thống khai thác sức lao động được hợp pháp hóa.
Trong khi Sony nắm Aniplex (khâu sản xuất), Crunchyroll (streaming lớn nhất thế giới anime, 40% lợi nhuận Sony Pictures theo Bernstein), cổ phần Kadokawa (nguồn manga/LN). Họ hiện diện từ nguyên liệu đến nhà máy đến cửa hàng bán lẻ. Rockefeller với Standard Oil cũng vậy: dầu thô, đường ống, nhà máy lọc, trạm xăng. Sony làm vậy với anime. Sự khác biệt nằm ở Standard Oil bị giải tán 1911 còn sony thì méo, vì chẳng ai gọi đây là độc quyền khi sản phẩm là phim hoạt hình cả.
Crunchyroll 2025 đồng sản xuất 18% anime TV mới, họ tham gia vào việc quyết định cái gì được làm, không còn chỉ phân phối. Họ kiểm soát mức độ tiếp cận đến khán giả, đặt điều kiện với studio. Không phát trên Crunchyroll, anime đó gần như không tồn tại ngoài quốc tế. Studio chấp nhận phí thấp vì không có lựa chọn.
Ghép các mảnh của một bức tranh lại, ta thấy rằng người lao động sáng tạo ra giá trị lớn nhất: mangaka viết cốt truyện, animator vẽ từng khung hình, director rồi nhiều khâu khác.... Nhưng họ luôn nhận lại phần nhỏ nhất. Marx gọi đây là giá trị thặng dư, và nó không chỉ là lý thuyết suông khi con số ¥427.2 tỷ được đổ cho studio so với ¥2,919.3 tỷ cho những người nằm giữ nguồn vốn, đó là số liệu, không phải triết lý suông như mấy đoạn văn trong môn ktct.
Người tiêu dùng: Đối tượng bị cắt xén quyền lợi của các dịch vụ streaming
Vấn đề người uỷ quyền-người thừa hành(principal-agent) cũng đang hiện diện ở đây khi mà người tiêu dùng (principal) muốn tiền của họ đến người sáng tạo. Họ đăng ký crunchyroll, mua đĩa blu-ray, chơi gacha vì yêu thích fate(chắc chắn không phải fgo), vì muốn ủng hộ studio... Nhưng agent (nền tảng, publisher, IP holder) lại đang hành động vì lợi ích riêng, không phải lợi ích của người tiêu dùng lẫn creator. Tiền chảy lên đỉnh vào túi những người không bỏ ra công sức tạo nên sản phẩm, không chảy xuống dưới. Tổn thất tải trọng xảy ra khi người tiêu dùng sẵn lòng trả ¥10,000 một bản blu-ray, nhưng studio có thể chỉ nhận về khoảng ¥800, nên họ không có động lực cải thiện điều kiện, môi trường làm việc hay tăng chất lượng sản phẩm. Luật bản quyền, trong thiết kế hiện tại, rõ ràng gần như không bảo vệ người sáng tạo. Nó bảo vệ quyền sở hữu IP, và IP sẽ thuộc về ai có tiền mua. Đây không phải lỗi của luật pháp mà đây là chức năng của nó. Rõ ràng ta thấy người lao động, sáng tạo bị bóc lột. Nhưng câu chuyện chưa dừng lại ở đó. Nếu người sáng tạo là nạn nhân thứ nhất, người tiêu dùng là nạn nhân thứ hai. Họ không bị bóc lột sức lao động, nhưng bị bóp nghẹt về quyền lợi khi mà họ trả tiền và không được đảm bảo về mặt quyền lợi.
Người dùng tại VN nói riêng đang trả tiền cho netflix, crun, fpt, vieon, iqiyi, bilibili, đôi khi thêm cả hội viên youtube(tropics, ani-one), nhiều hơn 5 nền tảng. Mỗi mùa anime có khoảng 40-50 bộ phim mới hoặc hơn, và không một nền tảng nào có đủ cũng không luật nào bắt buộc họ phải có bao nhiêu bộ, tối thiểu phải có bao nhiêu bộ. Mỗi nền tảng nắm độc quyền phát sóng một phần anime của một mùa. Người dùng gánh tổng chi phí vượt xa giá trị thực họ nhận lại. Bạn có thể phải trả 200.000 đồng/tháng để xem 480p, thiếu typeset, mà vẫn không đủ anime, thậm chí còn bị kiểm duyệt, khoá vùng, delay phim.
Fansub thời xưa dịch tên kỹ năng fantasy bằng việc research cả tuần từ văn hoá nhật cho tới nguyên tác manga, light novel. Bản quyền ngày nay không chỉ dịch word-by-word mà danh từ chuyên môn bị bẹt thành cây cối, cỏ hoa. Ví dụ Rurouni Kenshin bản quyền từng dịch sai tên chiêu thức cả 3 tập liên tiếp. Tất nhiên là không ai bị phạt cả. Để biện hộ cho những thiếu sót này, những người bảo vệ hệ thống thường đưa ra luận điểm về tối ưu hóa quy trình phân phối hoặc ngụy biện bằng sự bất toàn của con người. Có những so sánh cho rằng việc loại bỏ hoàn toàn typeset (như chú thích văn hóa, dịch biển hiệu, tin nhắn,...) cũng giống như việc các hãng công nghệ hạn chế quyền tùy biến phần cứng của người dùng. Nhưng đây là một sự đánh tráo bản chất rõ ràng. Các yếu tố phần cứng bên ngoài chỉ mang tính trang trí, còn typeset trong một bộ anime là thành phần nội dung trực tiếp định hình thông tin thị giác của tác phẩm. Việc cắt bỏ nó để thuận tiện cho kỹ thuật phụ đề rời không khác gì một nhà xuất bản cố tình lược bỏ phần chú thích sách để tiết kiệm chi phí in ấn. Người xem trả toàn bộ chi phí nhưng phải nhận về một sản phẩm khiếm khuyết về mặt thông tin. Đáng nói hơn, họ cố tình đánh đồng các lỗi kỹ thuật hệ thống như bóp độ phân giải xuống 720p, khóa vùng địa lý cực đoan, trì hoãn lịch chiếu với các lỗi dịch thuật cá nhân thông thường. Việc dịch sai một vài câu từ có thể coi là sơ suất của con người, nhưng một hệ sinh thái vận hành dựa trên việc bắt khách hàng chịu đựng trải nghiệm tồi tệ để tối ưu hóa biên lợi nhuận thì đó là một tính năng được thiết lập có chủ đích từ phía của tư bản
Nhiều người hoạt động bên bản quyền cũng thường dùng tư duy nhị nguyên để so sánh dịch vụ chính thống với các trang phim lậu, thách thức bên lậu dịch thuật hay hơn bản quyền. Luận điểm này vô tình lại tự mâu thuẫn với thực tế thị trường. Đa số các trang phim lậu hiện nay(tính riêng anime) đều cào nguyên vẹn luồng phụ đề từ chính các nền tảng chính thống về, nghĩa là chất lượng dịch thuật hoàn toàn tương đương. Điểm khác biệt duy nhất là với cùng một bản dịch, các trang lậu cung cấp chất lượng 1080p hoặc Bluray, không chặn IP và cập nhật ngay lập tức và cả miễn phí nữa. Nền tảng bản quyền sở hữu nội dung hợp pháp nhưng lại ép người dùng tiêu thụ trong một môi trường dịch vụ nghèo nàn, trong khi các phương án thay thế miễn phí lại tối ưu hóa được chính hạ tầng phân phối đó. Khán giả không chọn xem lậu vì ủng hộ hành vi vi phạm, họ chọn vì hạ tầng dịch vụ ở đó xuất sắc hơn.
Nhà hàng có thanh tra vệ sinh, luật sư phải có chứng chỉ, phòng khám phải có giấy phép. Nhưng dịch vụ nội dung số, bạn trả tiền đều đặn hàng tháng, thì không một tiêu chuẩn chất lượng nào tồn tại. Sub tệ? Chịu. Typeset thiếu? Chịu. Ít phim? Chịu. Khoá vùng? Chịu... Bạn không có quyền đòi hoàn tiền vì lý do chất lượng, vì thiếu 1 2 bộ phim, vì luật không công nhận đó là lý do hợp lệ để được hoàn tiền chỉ vì bạn THẤY không hài lòng với chất lượng dịch vụ.
Hay như việc nxb mua bản quyền manga, dịch 3-4 vol light novel, rồi drop vì doanh số thấp, độ nhận diện kém... Người đọc đã bỏ thời gian, cảm xúc, đã trả tiền cho từng tập thậm chí là với giá bìa chứ chả phải săn sale shopee nhưng họ phải chịu cảm giác drop giữa chừng. Không có luật nào bắt buộc nxb phải hoàn thành bản dịch nếu đã mua bản quyền tác phẩm nào đó, thậm chí có những bộ vì nhiều lý do mà kể cả khi đã mua bản quyền tập đó nhưng vẫn chưa thể dịch được và thời hạn bản quyền lại hết hạn(ví dụ như Shinsekai Yori/Từ Tân Thế Giới, đã có bản quyền quyển Hạ nhưng chưa thể dịch trong thời gian sở hữu bản quyền). Nền tảng streaming cũng thế, họ xoá phim khi hết hợp đồng license trong khi người dùng trả tiền năm, xem được 8/12 tập rồi phim biến mất. Không có hoàn tiền cũng chả hề thông báo trước, người dùng dùng gánh chi phí chìm, bên cung cấp đơn phương thay đổi điều kiện mà không đền bù. 83% người dùng hiểu nhầm nút Buy Now nghĩa là sở hữu, theo Berkeley Law 2016. Họ không biết mình chỉ mua license tạm thời của tác phẩm đó, thứ có thể bị thu hồi bất cứ lúc nào.
Blue Box, Kaoru Hana hay nhiều tác phẩm khác delay 1 tuần so với bên nhật như tôi đã từng nói trong bài đăng trước. Người vn mình dù có trả tiền đầy đủ, nhưng vì là công dân hạng hai nên không còn cách nào khác ngoài việc đợi. Bên crun thì sub tiếng Việt cập nhật chậm hơn sub tiếng Anh 1-2 ngày hoặc hơn, dù cùng nền tảng và có thể là cùng giá gói. Với cùng giá, dịch vụ thấp hơn, không lý do nào biện minh ngoài việc thị trường nhỏ, xem lậu nhiều => phải được phục vụ kém, ưu tiên thấp hơn. Có những bộ anime geo-block hoàn toàn ở vn. Bạn trả tiền cho netflix hay crunchyroll. Click vào và nó hiện not available in your region, họ lấy tiền của bạn rồi nói không có hàng.
Nó như việc thuê nhà vậy, chủ đuổi khách thuê phải báo trước, có bồi thường hợp đồng hay mua điện thoại, có bảo hành, lỗi được đổi trả. Còn với streaming anime, không bảo hành, không đổi trả, không bồi thường khi xoá nội dung do lý do khách quan lẫn chủ quan, không cam kết chất lượng, không quy định số lượng tối thiểu anime một mùa...
Ngành nội dung số là một trong số ít lĩnh vực nơi người bán thu tiền định kỳ mà thường không cần đảm bảo về trải nghiệm người dùng. Họ không có giấy phép cũng không thanh tra, không bồi thường rủi ro... Điều khoản dịch vụ họ viết một chiều nhằm để tối đa hoá lợi nhuận cho chính họ. Đây rõ ràng không phải thiếu sót của luật pháp mà nó là là cấu trúc được thiết kế có chủ đích: bảo vệ quyền người bán bản quyền, không bảo vệ quyền của người mua. Người tiêu dùng thì bị cắt xén quyền lợi, người sáng tạo bị cắt xén thu nhập. Vậy ai là người được luật bản quyền bảo vệ? Và tại sao người ta vẫn nói “ủng hộ bản quyền” như thể đó là ủng hộ tác giả, studio?
Bản chất dòng tiền thực tế và chiêu trò truyền thông đạo đức
Nếu như người xem bị bóc lột, và người sáng tạo cũng bị bóc lột, thì tiền chảy về đâu? Ai là người hưởng lợi thực sự từ bộ máy bản quyền khổng lồ này? Câu trả lời không nằm ở studio, cũng không nằm ở animator đang vẽ khung hình thứ 400 lúc 2h sáng. Mà nó nằm ở đầu kia của chuỗi giá trị, nơi mà những bên đã góp vốn từ trước khâu sản xuất đang ngồi chia phần, giống như việc các nước châu âu xâu xé miếng bánh trung quốc vào đầu thế kỷ 20 mà sách sử 8 chương trình cũ có dạy.
Nhìn lại cơ cấu doanh thu anime Nhật 2023: merchandise chiếm 49%, arcade và gaming 22%, streaming quốc tế chỉ 8%, truyền hình 7%. Con số 8% kia đủ nói lên điều gì rồi, khi toàn bộ cơn sốt anime toàn cầu mà netflix, crunchyroll, và các hàng trăm nền tảng khác của mỗi quốc gia chỉ tạo ra 8% tổng doanh thu toàn ngành. Và phần lớn trong 8% đó dĩ nhiên không đi thẳng vào túi studio mà nó đi vào uỷ ban sản xuất, rồi từ đó chia cho các “cổ đông” đã đầu tư từ giai đoạn concept art.
Studio thì sao? Theo báo cáo từ ngành, studio nhận phần lớn doanh thu trực tiếp từ television licence tức phát sóng truyền hình, chiếm khoảng 62% tổng thu nhập trực tiếp của họ. Nghĩa là studio đang sống nhờ tiền phát sóng nội địa trong nội địa nhật chứ méo phải tiền subscription quốc tế của bạn, cái thứ mà tư bản đang quảng cáo với bạn là ủng hộ tác giả, studio ấy. Rõ ràng không phải phí hàng tháng mà bạn đang đóng cho crunchyroll giúp bạn được xem tập mới sớm hơn người khác. Cái cảm giác mình đang giúp studio khi gia hạn gói đăng ký, thực ra là một ảo tưởng được marketting nhồi vào đầu chúng ta.
Dòng tiền thực tế đơn giản thôi: người xem → nền tảng → uỷ ban sản xuất → cổ đông. Studio chắc sẽ nhận vài hào lẻ nếu may mắn. Còn crunchyroll? 40% lợi nhuận thuộc về sony pictures, theo báo cáo của Bernstein Research. Bạn nghĩ mình đang ủng hộ mappa, đang giúp wit Studio trả lương animator á? Thực ra bạn đang lấy của người nghèo chia cho người giàu, cống nạp cho Sony Pictures Entertainment.
Ủng hộ là gì? Là chúng ta mua goods, figure, đĩa bd trực tiếp từ nhật. Qua Kadokawa Store, qua Shueisha.... Ủng hộ qua pixiv fanbox, qua booth,... qua các kênh mà tiền đi thẳng từ fan đến creator với một khoản fee nhỏ cho nền tảng. Ví dụ pixiv fanbox lấy 10%, booth lấy khoảng tương tự, patreon lấy 5-12% tùy tier. Nghĩa là khoảng 88-95% giá trị fan bỏ ra CÓ THỂ đến được tay người sáng tạo nội dung.
So sánh với con đường streaming quốc tế: fan đóng tiền → nền tảng giữ phần→phân phối cho khâu dịch thuật, hiệu chỉnh → uỷ ban sản xuất nhận license fee (đã trừ đi phần của platform) → uỷ ban chia theo vốn góp (studio thường là nhà thầu, không phải cổ đông lớn) → từ phần studio, trừ chi phí hoạt động, trừ lương, và cuối cùng mới đến animator. Mỗi khâu là một dạng mà tôi hay gọi vui là “móc túi”. Đây không phải “lỗi” trong khâu thiết kế mà nó chính là thiết kế. Càng nhiều khâu trung gian, càng dễ che giấu việc giá trị bị hút về một phía chứ thay vì phân bố như ta thường nghĩ.
Và đây là phần tôi thấy ghê tởm nhất: chiêu trò marketing.
Support the creators, câu slogan nghe hay như cổ tích grimm vậy. Nghe như bạn đang làm điều một điều tốt như bảo vệ môi trường. Nghe như cướp biển là hành động trực tiếp đá đi bát cơm của một animator nào đó ở tokyo đang cố gắng kiếm sống để nuôi gia đình 4 miệng ăn và mẹ già đang bệnh tật, marketting khiến chúng ta cảm giác bản thân như những nhà hảo tâm của cặp lá yêu thương phát sóng hàng ngày trên vtv vậy.
Thực tế thì sao? Khi bạn donate 10 đô trên Patreon cho một illustrator, 9 đô đến tay họ. Khi bạn đóng 10 đô subscription crunchyroll, sau khi đi qua hàng tỷ khâu trung gian lẫn chi phí chuyển đổi ngoại tệ, có lẽ 2-5 cent đến được người sáng tác nội dung bạn yêu thích(có khi còn chả đến). Có lẽ, tôi nói “có lẽ” vì không ai công khai con số này, và cũng chính vì không ai công khai nên chúng ta biết nó xấu hổ đến mức nào.
Support the creators rõ ràng không phải một lời kêu gọi về mặt đạo đức theo kiểu hãy tư bỏ cướp biển mà làm người tốt đi. Nó rõ ràng là một chiêu trò pr khi nó biến hành vi tiêu dùng thông thường thành hành vi mang tính đạo đức và pháp luật. Nó khiến bạn cảm thấy có lỗi khi không renew gói đăng ký của netflix, crun. Nó khiến bạn cảm thấy mình là một phần của “cộng đồng tử tế, tiêu dùng có trách nhiệm” khi bấm nút đăng ký. Trong khi thực ra, bạn đang bơm tiền vào một cái black box mà đầu ra duy nhất chắc chắn là lợi nhuận của nền tảng.
Và chiêu trò còn tinh vi hơn. Không chỉ Support the creators mà còn có Pirates hurts the industry cũng vậy. Pirates hurts… ai cơ? Industry ở đây là ai? Là animator bị trả lương thấp? Không, cướp biển không làm lương animator thấp hơn, vì lương họ đã thấp sẵn rồi, và đã thấp từ trước khi internet phổ biến cơ. Là studio sáng lập ra anime bạn yêu thích? Không hẳn, vì studio sống chủ yếu bằng thu nhập từ phát sóng trong nước. Cướp biển chính xác là… làm hụt đi số tiền của các nền tảng bản quyền khi họ bị mất subscriber. Các tập đoàn lớn mất một dòng tiền thu nhập, họ là những bên đã bóc lột cả hai phía từ đầu đến giờ. Họ tận dụng chiêu trò chụp mũ người xem lậu nhằm biến nạn nhân thành thủ phạm, biến người bị bóc lột thành kẻ ăn cắp.
Khi nền tảng không thuyết phục nổi bằng chất lượng sản phẩm, họ chuyển sang vấn đề đạo đức kiểu như xem lậu là ăn cắp, dân Việt ngại chi tiền, dùng chùa quen rồi... Những câu này quen vì chúng phát ra từ chính các tập đoàn, những cá nhân đang hưởng lợi từ việc bóc lột cả hai đầu. Buồn cười thay khi bên cung cấp dịch vụ không đáp ứng được nhu cầu thì thay vì cải thiện chất lượng sản phẩm thì họ chuyển trách nhiệm sang bên tiêu thụ. Người dùng bị gọi là tham lam, vô ý thức, phải cảm thấy có lỗi khi từ chối trả tiền cho dịch vụ tệ hại...
Thực tế đơn giản hơn câu chuyện đạo đức truyền thông bản quyền dựng lên, thu nhập bình quân của vn thấp hơn nhật khoảng 10-15 lần . Nhưng giá gói streaming chỉ rẻ hơn không đáng bao nhiêu tuỳ nền tảng(ví dụ netflix vn mình là 273k 1 tháng còn nhật là khoảng 380k). Trong khi người Nhật bỏ 0.3% thu nhập tháng cho netflix thì người Việt bỏ 3-5% thậm chí là nhiều hơn lại còn phải đăng ký 5-6 nền tảng để xem đủ một mùa(thậm chí còn chả đủ). Tổng chi phí rõ ràng không phù hợp với giá trị họ nhận lại cũng như nhu cầu thật sự của họ(xem 5 10 hoặc 15 bộ chứ ít người xem 30 40 bộ 1 mùa). Sự so sánh về sức mua giữa các quốc gia giàu có và thế giới đang phát triển thường bị bóp méo bởi các định kiến. Lấy ví dụ ngay trong giai đoạn các siêu phẩm manga đạt doanh thu cao vào thế kỷ trước, GDP bình quân của Nhật Bản hay Hàn cũng chỉ ở mức tương đương với các quốc gia đang phát triển hiện tại như Việt Nam hay Brazil. Độc giả thời kỳ đó không hề giàu có, họ vẫn phải sống thắt lưng buộc bụng, chấp nhận ăn mì gói qua ngày để dành dụm tiền mua một tập truyện in vì họ trân trọng giá trị sáng tạo. Do đó, vấn đề của các thị trường mới nổi không hoàn toàn nằm ở mức thu nhập tuyệt đối, mà là các nền tảng bản quyền quốc tế đang định giá một cách phi lý, biến một sản phẩm văn hóa đại chúng thành một thứ xa xỉ phẩm vượt quá biên độ đánh đổi tiêu dùng hợp lý của người dân bản địa.
Nhìn rộng ra lịch sử fandom, việc tiếp cận tác phẩm mới chưa bao giờ là một cuộc đánh cược tài chính rủi ro như hiện tại. Ở giai đoạn trước khi internet bùng nổ, sự hình thành và duy trì mạng lưới người hâm mộ phần lớn nhờ vào hạ tầng của các tiệm thuê truyện dịch vụ hay xa hơn là coi cọp/đọc chùa. Với chi phí cực thấp chỉ vài trăm đến một nghìn đồng một cuốn, người đọc có thể thoải mái thử và sai hàng chục lần để sàng lọc ra tác phẩm phù hợp với gu của mình rồ từ đó tạo tiền đề để hoạt động cũng như xây dựng các fandom bền vững. Trong khi đó, việc một tập truyện in hiện nay có giá lên tới gần một trăm nghìn đồng đã biến hành vi gacha tìm kiếm nội dung mới thành một canh bạc quá đắt đỏ đối với đại bộ phận học sinh sinh viên VN nói riêng và các nước khác nói chung. Sự biến mất của hạ tầng cho thuê và sự leo thang của giá sách vật lý đã triệt tiêu không gian thử nghiệm của khán giả, đẩy chi phí tiếp cận lên quá cao và biến các phương án trực tuyến thành con đường bắt buộc để người dùng duy trì thói quen trước khi quyết định xuống tiền sở hữu vĩnh viễn.
Họ nói dân vn ngại chi tiền cho anime nhưng thị trường goods lại nói điều ngược lại khi người vn chi rất nhiều tiền cho các sản phẩm liên quan tới anime. Figure Nendoroid giá 1.5-2 triệu đồng có khi chả còn hàng mà bán, ticket event như các fes ở vn dễ bán sạch trong những ngày đầu. Họ donate creator qua fanbox, patreon một khoản không hề nhỏ, thậm chí một số lượng không nhỏ trực tiếp mua digital manga lẫn order manga giấy về tận vn. Rõ ràng họ không ngại chi tiền mà họ đang chi tiền cho thứ bản thân họ xứng đáng. Họ chỉ từ chối trả tiền cho dịch vụ kém chất lượng. Đây không phải vấn đề đạo đức, đây là vấn đề lợi nhuận thu được trên chi phí bỏ ra, nếu logic dân vn chỉ biết dùng chùa, chi ly là đúng thì chả có chuyện hội nhóm yugioh, pokemon phát triển tới vậy, cũng chả có những hội nhóm order goods, figure chính chủ với số lượng người dùng lớn, hay thị trường manga cũng thế thôi, nếu như logic đó là đúng thì người ta không bỏ tiền mua conan, mua doraemon, mua monster,... mà họ lên mạng đọc lậu cả rồi, ngại chi tiền mà? Nếu một thị trường đầu tư thua lỗ như manga ấy mà có thật, thế bạn nghĩ rằng tất cả nxb vn là 1 lũ đần đang đầu tư vào một thứ chắc chắn không sinh lời sao? Làm gì có chuyện đấy, con số không nói dối, và người làm kinh doanh họ có tầm nhìn hơn ta tưởng.
Một luận điểm ngụy biện khác là lôi câu chuyện hàng hóa vật lý như mô hình hay truyện in lậu ra để quy chụp rằng người xem lậu chỉ vì tham rẻ hay thiếu ý thức. Thực tế thị trường chứng minh điều ngược lại khi các sản phẩm sao chép giá rẻ nhan nhản trên các sàn thương mại điện tử, nhưng người hâm mộ Việt Nam vẫn sẵn sàng chi hàng triệu đồng để đặt trước các mô hình chính hãng hoặc các thẻ bài gốc từ Nhật Bản. Sự khác biệt nằm ở giá trị sở hữu vĩnh viễn và chất lượng vượt trội của sản phẩm vật lý mang lại. Người dùng không hề tiếc tiền cho những thứ chứng minh được giá trị thực chất. Việc họ mua hàng hóa chính hãng nhưng từ chối dịch vụ streaming bản quyền xuất phát từ bản chất của loại hình này: streaming không cấp quyền sở hữu, nó chỉ cung cấp một giấy phép thuê mướn tạm thời. Khi dịch vụ cho thuê đó vừa đắt đỏ, vừa hạch sách, vừa kém chất lượng hơn các phương án thay thế, sự quay lưng của người dùng là phản ứng đào thải tự nhiên của thị trường chứ không phải vấn đề suy đồi đạo đức. Điều này giải thích tại sao trong cơ cấu doanh thu toàn ngành, mảng hàng hóa chiếm tới 49%, còn phân phối streaming quốc tế chỉ chiếm vỏn vẹn 8%. Khán giả đang trực tiếp nuôi sống ngành công nghiệp qua hàng hóa vật lý và trừng phạt dịch vụ số độc quyền thông qua chính chiếc ví của họ.
Quay lại anime nhé, với bản quyền chất lượng video bị giới hạn bởi DRM(Netflix) hay chính sách(Muse), subtitle dịch tệ, không có typeset, cập nhật chậm 1-7 ngày, geo-block, cộng đồng nhỏ, nội dung biến mất khi hết license... Giá: 50.000-300.000 đồng/tháng cho mỗi nền tảng nếu như bạn mua lẻ. Với lậu ta có 1080p TV thậm chí là 1080p bluray không bị giới hạn, typeset đầy đủ với chú thích văn hóa nhật bản(tuỳ bản fansub), cập nhật có thể sớm hay muộn tuỳ bên, không geo-block, cộng đồng fan sôi nổi, lưu trữ có thể là vĩnh viễn. Giá cả: 0 đồng.
Lựa chọn lậu là phản ứng thị trường hoàn toàn hợp lý, rõ ràng nó không chứng tỏ người tiêu dùng đạo đức kém hay ngại chi tiền, nghèo nàn mà chứng tỏ thị trường bản quyền đang cung cấp sản phẩm kém giá trị hơn phương án thay thế của nó, không xứng đáng với giá trị người dùng bỏ ra để rồi dán nhãn đạo đức dưới cái mác luật pháp lên hành vi chọn lựa tự do. Nó bị đóng khung thành các giá trị đạo đức để che lấp đi những đồng tiền chảy thẳng vào túi của giới tư bản thay vì những người làm việc tới 200 tiếng 1 tháng ở một nơi xa xôi nào đó.
Ở đây có một cấu trúc rất quen thuộc, người bị bóc lột bảo vệ kẻ bóc lột. Người lao động nghèo lại đang đứng lên bênh vực quyền sở hữu của giới tư bản, người xem anime, bị nền tảng thu tiền quá đắt cho một sản phẩm không chất lượng, lại đang bị bảo rằng tìm phương án thay thế là hành vi ăn cắp. Không phải ăn cắp từ họ, không phải từ studio mà từ chính nền tảng đang bóc lột cả hai, lậu tức là đang ăn cắp những đồng bạc lẻ trong túi tiền của một công tước của một vương quốc viễn tưởng nào đó chứ không phải móc túi những người nghèo đang ngày ngày kiếm sống bằng chiếc bút và cái bảng sáng kia.
Trong khi người tiêu dùng được yêu cầu hy sinh phúc lợi để nuôi dòng vốn, nhưng những đồng tiền ấy không chia lại cho người lao động. 87% doanh thu vẫn ở trên đỉnh tháp, trong khi animator ngụp lặn với 2.63 triệu yên, studio thì vẫn thua lỗ, vẫn phá sản(mới đây nhất có studio Kai, bên làm Uma và Bản án dũng sĩ... đã công bố thua lỗ 565 triệu yên). Bạn trả tiền để “ủng hộ”, nhưng tiền đó đi thẳng vào túi những cổ đông của Sony hay các bên khác. Bạn tự nguyện làm nghèo mình đi để làm giàu cho kẻ khác, và còn cảm thấy tự hào về điều đó đơn giản vì bạn đang chấp hành thứ luật lệ do tư bản vạch ra để khiến chúng ta thấy hợp lý. Rõ ràng ta nên dừng chụp mũ người xem lậu khi mà họ chỉ đang từ chối tham gia vào một vụ lừa đảo về đạo đức.
Kiến nghị thay đổi cấu trúc pháp lý và hệ thống vận hành
Tôi không nói bản quyền là xấu, cướp biển là tốt mà tôi nói hệ thống bản quyền hiện tại đang bóc lột cả hai phía cả người xem lẫn người tạo ra nó. Trong khi người sáng tạo bị lấy đi giá trị thặng dư còn người tiêu dùng bị lấy đi thặng dư tiêu dùng. Cả hai bị bảo rằng nên biết ơn vì nền tảng đã thầu bản quyền cho họ, trong khi thực tế rằng chi phí họ phải bỏ ra để có thêm 1, 10, 100 hay 1000 người xem gần như là con số 0.
Nhật và các quốc gia nhập khẩu anime cần có luật để studio tham gia uỷ ban sản xuất với tỷ lệ lợi nhuận xứng đáng hơn, không chỉ phí sản xuất cố định như hiện tại. 32% studio lỗ trong năm chỉ là một phần của tảng băng chìm khi cấu trúc chia phần hiện tại bệnh hoạn và vô lý, nếu ta thấy grab, gojek vô lý 1 thì cái này vô lý 5. Luật đáng nhẽ ra phải can thiệp hợp đồng studio-uỷ ban, như luật lao động can thiệp hợp đồng chủ thuê và người làm công. Luật bảo vệ người tiêu dùng nội dung số cần yêu cầu các nền tảng phải cam kết số lượng tác phẩm tối thiểu, chuẩn chất lượng dịch thuật, và cấm xoá nội dung đột ngột mà không thông báo. Nhà hàng phải có thanh tra vệ sinh, dịch vụ ăn tiền định kỳ cũng phải có nghĩa vụ với khách hàng bỏ tiền ra mua. Một bên rút vốn tự do theo chủ ý, bên kia chịu trách nhiệm đạo đức, rõ ràng sự công bằng ở đây là không có.
Cũng cần luật chống độc quyền để ngăn Sony kiểm soát đồng thời xuất bản manga, sản xuất anime, phân phối streaming, bán merchandise... Standard Oil bị giải tán 1911 vì lí do này, còn sony 2025 2026 kiểm soát nhiều khâu hơn Rockefeller từng làm hơn 100 năm trước, chỉ với sản phẩm văn hóa thay vì dầu mỏ. Không có lý do về kinh tế nào biện minh cho một chủ đích của một công ty quyết định cái gì được sản xuất, ai được xem, bằng cách nào. Bởi lẽ thay vì sa đà vào các cuộc chiến truyền thông nhằm định tội người xem, giải pháp căn cơ cho hệ thống bản quyền phải được nâng tầm từ một câu chuyện đạo đức cá nhân thành một chiến lược chính sách văn hóa và kinh tế cấp nhà nước. Kinh nghiệm từ các thị trường quốc tế cho thấy việc kêu gọi can thiệp vào các trang mạng phi chính thống bằng áp lực ngoại giao thường mang lại hiệu quả rất thấp nếu không gắn liền với lợi ích cốt lõi của nội địa. Cơ chế hiệu quả nhất là xây dựng và bảo hộ các doanh nghiệp phân phối, xuất bản kỹ thuật số chính thức được đăng ký pháp lý tại bản xứ. Khi một tác phẩm được chuyển nhượng bản quyền và thương mại hóa hợp pháp trong nước, nó lập tức kích hoạt nghĩa vụ thuế đối với quốc gia sở tại. Việc thực thi luật bản quyền lúc này không còn là hành vi bảo vệ lợi nhuận cho các tập đoàn nước ngoài, mà là bảo vệ nguồn thu ngân sách công và chủ quyền kinh tế của chính phủ trước các tổ chức trục lợi trốn thuế xuyên quốc gia. Xa hơn nữa, cái đích cuối cùng là phải biến quốc gia từ một thị trường tiêu thụ thụ động thành một trung tâm sản xuất văn hóa sở hữu soft power (sức mạnh mềm). Khi các nhà sáng tạo nội địa đủ sức tạo ra các sản phẩm có giá trị xuất khẩu, nhu cầu tham gia vào hệ thống bản quyền quốc tế (như các hiệp định thương mại toàn cầu) sẽ xuất hiện một cách tự nhiên từ nội lực. Việc bảo vệ tài sản trí tuệ khi đó trở thành một nhu cầu tự thân để bảo vệ nguồn thu và vị thế quốc gia, chứ không phải sự áp đặt áp lực từ bên ngoài.
Và trên hết, người tiêu dùng cần quyền biết, minh bạch hóa dòng tiền mà bản thân mình đang bỏ ra kia. Bao nhiêu % từ gói đăng ký được trích từ đồng lương làm công nhân cho trung quốc ấy đến tay người vẽ ra anime mà bạn yêu thích? Không ai công khai con số này, vì chính cái kiểu mờ ám đó là điều kiện để cái quá trình bóc lột giá trị thặng dư này được tiếp diễn. Nền tảng streaming muốn tồn tại bền vững phải có nghĩa vụ báo cáo phân bổ doanh thu, giống công ty niêm yết báo cáo tài chính trên thị trường.
Đây không phải yêu cầu viển vông mà đây là những gì thị trường lành mạnh cần có: quyền người lao động sáng tạo được bảo vệ, quyền người tiêu dùng được tôn trọng, quyền độc quyền của vốn bị hạn chế. Đến lúc ấy có thể người xem sẽ sẵn sàng bỏ ra 1 triệu mỗi tháng cho việc xem các tác phẩm được mua bản quyền, như bố già Gabe của Steam từng nói:
"The easiest way to stop piracy is not by putting antipiracy technology to work, It’s by giving those people a service that’s better than what they’re receiving from the pirates. One thing that we have learned is that piracy is not a pricing issue. It's a service issue"