I. Tại sao lại là Evangelion?
Đã bao giờ chúng ta tự đặt câu hỏi, thắc mắc về lý do chúng ta tồn tại chưa? Rằng mục đích và ý nghĩa của cuộc sống này là gì? Những câu hỏi vừa cổ đại lại vừa cơ bản của triết học, cũng là một vấn đề được khai thác làm cốt lõi trung tâm của Evangelion của tác giả Hideaki Anno. Mặc dù về mặt chủ đề của tác phẩm, hay nói dễ hiểu hơn là thể loại, thì chúng ta có thể dễ dàng nhận thấy rằng, đây là một tác phẩm về cuộc chiến đấu của những con robot khổng lồ, một tác phẩm mecha điển hình của thập kỷ trước. Nhưng hầu hết những người đã xem tác phẩm này đều đồng ý một điều, rằng bộ anime này làm được nhiều hơn một bộ mecha thông thường.
Về cơ bản, không thể phủ nhận rằng trọng tâm của Evangelion là những cuộc đấu tranh cá nhân của những người lái EVA với những người xung quanh họ, là cuộc đấu tranh tìm kiếm ý nghĩa của cuộc sống. Thông qua tác phẩm Evangelion, ta thấy được hình bóng của triết gia Camus, tác giả của bài tiểu luận triết học với tựa đề “The Myth of Sisyphus(Thần Thoại Sisyphus). Trong bài luận này, Camus cho rằng vấn đề triết học nghiêm túc duy nhất nên được xem xét đó chính là “t.ự t.ử”, quyết định xem rằng liệu cuộc sống này có đáng để sống tiếp hay không, ông xem đó là cách trả lời một trong những câu hỏi triết học cơ bản nhất. Tất cả các vấn đề khác đều bắt nguồn từ phần cốt lõi này. Và giống như nhiều người đang trong độ tuổi trưởng thành, thì ba nhân vật chính của Evangelion dường như đang hoài nghi sâu sắc về lý do tồn tại của mình, và rồi từ đó đấu tranh để tìm kiếm bản sắc cho riêng mình.
Câu hỏi “Tại sao tôi phải lái EVA ?”, thực chất là một cách hỏi khác cho câu “Tại sao tôi còn sống”, hay “Tại sao tôi phải tồn tại”. Và chính quá trình đặt câu hỏi và khám phá sâu hơn về ý nghĩa của cuộc sống, đã đặt lên nền móng cho tác phẩm, khiến nó được nhiều người gọi với cái tên “anime xuất sắc nhất thế kỷ 20”.
II. Trách nhiệm, ý nghĩa cuộc đời và sự cô đơn.
Ban đầu, thì cả ba nhân vật chính trong tác phẩm đều đang cố gắng tìm câu trả lời cho những câu hỏi của riêng họ thông qua vai trò “người lái EVA”, họ tìm kiếm mục đích, ý nghĩa của việc lái EVA hay nói dễ hiểu hơn là cuộc sống này.
Với Shinji, việc lái EVA với cậu dường như được cậu xem đó là một loại trách nhiệm, ta có thể thấy cách Shinji lái EVA, rất máy móc và dường như đó là một việc tương đối khó khăn với cậu thanh niên này. Mặc dù ngay từ đầu, Shinji đã nói rằng là cậu lái EVA là vì người khác chứ không phải bản thân mình, nhưng dần dần cậu nhận ra được cái ý nghĩa của việc cầm lái EVA, có lẽ nó đã vượt xa hơn cái phạm trù “làm gì đó vì bản thân mình”. Bởi lẽ khi lái EVA, thì Shinji đã nhận được sự khen ngợi cũng như sự chú ý của nhiều người, đặc biệt là từ người cha của cậu, và tất nhiên điều này khiến Shinji cảm thấy bản thân mình có giá trị trong con mắt của người khác, đặc biệt là người cha mình. Và ta cũng có thể suy ra điều ngược lại, đó là nếu không có EVA cùng những nhiệm vụ, thì Shinji sẽ cảm thấy bản thân thật là vô giá trị, và cậu không chấp nhận việc có ai đó khen ngợi cậu về một lý do nào đó khác. Mặc dù có thể thấy rằng, ban đầu tuy Shinji không hề thích lái EVA chứ chưa nói là tận hưởng nó, nhưng dần dần thì cậu đã chấp nhận vai trò là một người lái EVA, tự nhiên hơn rất nhiều chứ không hề gượng ép một cách máy móc như ban đầu. Trong một biến cố, khi mà người cha đã bất chấp sự phản đối quyết liệt của con trai mình để sử dụng EVA của Shinji nhằm phá hủy đơn vị 03, đe dọa đến tính mạng của bạn cậu, là Toji, thì cậu đã quyết định rằng mình sẽ không lái EVA nữa. Nhưng cứ ngồi yên để rồi chứng kiến từng người bạn của cậu bị tấn công và bị đánh bại, thì cậu đã không cho phép bản thân được làm người ngoài cuộc đứng quan sát, cậu quyết định rằng bản thân mình cần phải đứng ra và hành động. Và vì vậy, cậu đã quay lại NERV, và cầu xin người cha cậu cho phép mình được tiếp tục lái đơn vị 01. Và lần này thì cậu đã thật sự nỗ lực và thật sự “lái” đơn vị 01 này.
Với Rei, thái độ của cô cũng có phần tương tự với Shinji, khi mà cô ấy luôn im lặng, gần như không hề giao tiếp nhiều với ai, và ưu tiên việc làm theo mệnh lệnh hơn. Tuy nhiên trong quá trình được lái EVA, nó đã giúp cô tạo dựng mối liên hệ với những người khác. Rei đã nói với Shinji rằng, đây có lẽ là mối liên hệ/liên kết duy nhất của cô với mọi người, cô không còn bất cứ điều gì khác nữa. Ta có thể thấy rằng Rei gần như không hề quan tâm đến giá trị cũng như sự an toàn của bản thân mình, một minh chứng tương đối rõ ràng của điều này là khi Rei đã mạo hiểm tính mạng của mình để cứu Shinji khỏi sự nguy hiểm của thiên sứ thứ năm(Fifth Angel). Theo Asuka, thì Rei đã thừa nhận rằng chỉ cần nếu Gendo ra lệnh, thì cô có thể sẵn sang hi sinh tính mạng của mình để thực hiện nhiệm vụ. Và có thể nói rằng, việc lái EVA đã giúp Rei cảm nhận được mối liên kết của bản thân cô và thế giới này, chính mối liên kết này đã mang lại cho cô ý nghĩa để mà cảm thấy giống như có một lý do nào đó để tiếp tục tồn tại.
Còn với Asuka, thì cô có phần khác biệt với hai người còn lại. Đối với Asuka, lái EVA đồng nghĩa với 2 điều “sự thành công” và “trở thành người giỏi nhất”. Nói cách khác, thì Asuka luôn mang trong mình sự khao khát mong muốn được chứng minh giá trị của bản thân, và điều đó đã khiến cô thường hay dấn thân một cách liều lĩnh vào chiến đấu mà không có sự chuẩn bị trước nào, và kết quả như chúng ta có thể thấy, đó chính là sự thất bại. Chứng kiến quá trình Asuka liên tục muốn cạnh tranh với Shinji càng thể hiện ra những phần chưa được tốt về tính cách của cô. Cảm giác mục đích và ý nghĩa của cuộc sống đối với Asuka đến từ sự công nhận của những người xung quanh, có thể nói rằng Asuka trông giống như một đứa trẻ vậy, một đứa trẻ luôn khao khát sự chú ý của mọi người, cần được có “khan giả” để theo dõi những hành động của mình. Một minh chứng rõ nhất cho nhận định này là khi Shinji hỏi lý do Asuka lái EVA, thì cô đã tự tin trả lời “Còn lý do gì nữa? Tất nhiên là để cho cả thế giới này thấy được sự tài năng của tôi!”, và khi Shinji tiếp tục hỏi “Có phải rằng cậu đang cố gắng để cho mọi người biết tới sự tồn tại của cậu không?” thì Asuka đáp “Đúng, gần kiểu như vậy”. Và Asuka cũng đã cố gắng tìm kiếm mối liên kết của mình với những người khác thông qua việc lái EVA. Sau những lần thất bại trong việc chiến đấu với các thiên sứ, thì cô lại càng khó hơn trong việc đối mặt với những ký ức đau thương từ quá khứ, và hệ quả là cô đã không còn có thể đồng bộ tốt với đơn vị 02 của mình và phải rút khỏi những trận chiến sau đó. Sau đó chúng ta được chứng kiến những ngày tháng Asuka rơi vào hố sâu của căn bệnh trầm cảm, cảm thấy bản thân mất đi lý do để tiếp tục sống, nói cách dễ hiểu hơn thì cô đã đánh mất đi cái khả năng khẳng định bản thân mình thông qua vai trò là người lái EVA, cô cảm thấy cuộc sống của mình không còn có giá trị gì nữa. Và mọi thứ lại dẫn đến một chủ đề liên tục được lặp lại trong suốt series, đó chính là “tự giải thoát” (hay nói trắng ra là t.ự t.ử), đây được xem là một cách để thoát khỏi cái cuộc sống vô giá trị này bởi nhiều nhân vật khác nhau trong series. Và đối với Asuka, thì nó lại càng rõ ràng hơn khi mà chính mẹ của cô đã t.ự t.ử bằng cách treo c.ổ, đó là cảnh tượng đã ám ảnh tâm trí của cô trong một thời gian rất dài.
Những nhà triết học theo chủ nghĩa hiện sinh có những quan điểm khác nhau:
-
Ví dụ như với Sartre, thì ông cho rằng ý nghĩa cuộc sống không phải là một điều con người có thể khám phá ra mà phải được chủ động tạo nên với một ý chí tự do cũng như là lựa chọn cá nhân của mỗi người. Ông lập luận rằng khả năng của con người là vô hạn và đa dạng, chúng được thúc đẩy bởi ý thức cũng như lý trí, để mà có thể tạo ra những ý nghĩa mang hướng chủ quan cũng như bản chất đặc thù của riêng mỗi cá nhân thông qua những lựa chọn và hành động trong cuộc sống. Chúng ta sẽ tự viết lên con người thực sự của chính mình.
-
Với Camus, ông cho rằng cuộc sống của con người chúng ta nói riêng và bản thân vũ trụ nói chung, là tập hợp của những sự vô lý, nó thiếu đi ý nghĩa và mục đích rõ ràng. Giả thuyết được Camus đưa ra là một khi chúng ta nhận ra điều đó và chấp nhận sự vô lý của sự tồn tại của mình, thì chúng ta phải đối chọn với một trong hai lựa chọn: Đó là khuất phục trước sự vô nghĩa này bằng cách trốn tránh(ví dụ như t.ự t.ử), hoặc chúng ta có thể chống lại sự phi lý của cuộc sống này, nhưng không phải thông qua sự đau khổ, sự vô vọng, mà là bằng cách trải nghiệm và tận hưởng trọn vẹn từng khoảnh khắc, từng niềm vui, những chiều sâu về mặt cảm xúc mà cuộc sống này mang lại.
Evangelion dẫn dắt chúng ta qua hành trình phát triển bản thân của các nhân vật trong quá trình tìm kiếm ý nghĩa của cuộc sống, mặc dù cả ba nhân vật chính có lẽ đã tìm thấy ý nghĩa trong việc trở thành người lái EVA, nhưng rõ ràng điều thật sự quan trọng đối với họ là nhận được sự công nhận từ người khác, cũng như tạo lập được mối liên kết với những người khác. Ý nghĩa thực sự nằm ở trong những mối quan hệ nỳ, nói cách khác thì lái EVA chỉ là một phương tiện để họ theo đuổi quá trình này. Tuy nhiên, họ lại khó khăn trong việc nhận được những gì họ cần từ những người khác, điều này dẫn chúng ta tới với một hiệu ứng được đề cập trong triết học đó chính là hiệu ứng con nhím.
III. Hiệu ứng con nhím
1. Khái niệm
Hiệu ứng con nhím là một khái niệm giải thích một tình huống xung đột xảy ra khi có hai điều kiện đối lập đang tác động. Nguồn gốc của thuật ngữ này xuất phát từ hành vi của loài nhím trong điều kiện thời tiết khắc nghiệt như là mùa đông lạnh giá.
Loài nhím là loài động vật có bộ lông gai nhọn phân bố dày đặc quanh cơ thể như một lớp giáp bảo vệ chống lại kẻ thù. Những chiếc lông nhọn này có thể dài tới 30cm và rất cứng cáp. Chính nhờ đặc điểm nổi bật này mà loài nhím có thể tự vệ hiệu quả. Tuy nhiên, bộ lông sắc nhọn cũng đồng thời trở thành trở ngại cho chính loài nhím khi chúng cần tụ tập để giữ ấm vào những đêm đông lạnh giá.
Theo bản năng, khi cảm nhận cái lạnh buốt giá, các con nhím có xu hướng xích lại gần nhau để chia sẻ và hưởng hơi ấm từ cơ thể nhau. Nhưng khi khoảng cách giữa chúng quá gần, những chiếc lông gai nhọn sẽ đâm vào nhau, gây ra cảm giác đau đớn khó chịu. Điều này buộc chúng phải tách ra xa hơn để tránh những vết thương. Tuy nhiên, khi tách xa quá thì chúng lại mất đi nguồn nhiệt chia sẻ, trở nên lạnh lẽo.
Vì vậy, các con nhím phải tìm ra một khoảng cách tối ưu - đủ gần để giữ ấm nhưng cũng đủ xa để tránh những vết đâm đau đớn từ lông nhọn. Đây chính là bản chất của hiệu ứng con nhím, phản ánh sự cân bằng giữa hai nhu cầu trái ngược nhau trong những tình huống đặc biệt
2. Hiệu ứng con nhím ở con người
Hiệu ứng con nhím phản ánh sự đối lập giữa 2 nhu cầu đối lập của con người đó chính là nhu cần được gần gũi và nhu cầu được giữ khoảng cách trong mối quan hệ giữa con người với nhau. Điều này đòi hỏi phải tìm ra sự cân bằng hợp lý trong những mối quan hệ.
Theo các nhà triết học(tiêu biểu là Arthur Schopenhauer và Sigmund Freud), con người vốn là những sinh vật với khát vọng mong muốn được kết nối, sẻ chia để trở nên gần gũi với nhau hơn trong các mối quan hệ. Tuy nhiên, mỗi cá nhân cũng đều mang trong mình những đặc tính, nếp sống, thói quen riêng biệt tạo nên ranh giới cá nhân. Sự khác biệt này tương tự như những chiếc lông nhọn của nhím - nếu tiếp xúc quá gần, chúng có thể đâm phải nhau, gây ra xung đột và tổn thương cho nhau.
Vì vậy, để duy trì một mối quan hệ lâu bền, khỏe mạnh, cần tìm ra "khoảng cách vàng" - đủ gần để thỏa mãn nhu cầu thân mật nhưng cũng đủ xa để giữ gìn ranh giới cá nhân, không làm tổn thương nhau. Điều này đòi hỏi sự cân bằng khéo léo, sự kiên nhẫn, thông cảm và tôn trọng lẫn nhau.
Nếu chỉ chú trọng vào thân mật một chiều mà lấn át ranh giới cá nhân sẽ dẫn tới xung đột. Ngược lại, nếu chỉ giữ khoảng cách thì lại khiến mối quan hệ trở nên lạnh nhạt. Do đó, hiệu ứng con nhím phản ánh thực tế rằng việc kiến tạo và duy trì các mối lien hệ con người luôn đòi hỏi sự điều chỉnh linh hoạt, sự cân bằng khéo léo giữa hai nhu cầu đối lập này.
3. Hiệu ứng con nhím trong Evangelion
Đây là tựa đề của tập 4 phiên bản TV của bộ anime, tựa đề của tập phim được lấy trực tiếp từ lý thuyết của nhà triết học người Ba Lan là Schopenhauer được đề cập tới trong cuốn sách Parerga and Paralipomena. Tựa đề của tập phim trực tiếp đề cập đến ẩn dụ về khái niệm triết học liên quan đến những thách thức của sự kết nối giữa con người. Tập phim miêu tả ba nhân vật chính bao gồm Shinji, Rei và Asuka đấu tranh để có thể mở lòng với nhau để cùng nhau tạo dựng mối liên kết, đồng thời cũng phải tìm cách tự bảo vệ bản thân khỏi những nguy cơ tiềm tàng.
Tâm lí Shinji được miêu tả lại qua lời của Ritsuko Akagi như sau:”Một con nhím gai có thể mong ước bầu bạn với một con nhím gai khác, nhưng càng gần nhau chúng sẽ lại càng bị tổn thương vì chính những cái gai của mình”. Điều này đúng với một số người. Lí do Shinji sống thu mình khép kín là vì cậu sợ bị tổn thương”.
Ẩn dụ súc tích về con nhím trở thành nền tảng để khắc họa hình tượng Shinji. Ngay từ bé, Shinji đã mất đi người mẹ yêu quý trong một tai nạn thí nghiệm. Sau đó, người cha cũng lạnh lùng ruồng bỏ, chỉ gửi tiền cho cậu sống một mình. Chính những vết thương tâm lý trong quá khứ đã in đậm dấu ấn, dần khiến cậu hình thành nếp tính nhu mì, tự ti, nhút nhát và khó gần.
Shinji như con nhím co ro, tự cô lập mình khỏi mọi mối liên hệ, không dám thân thiết với bất kỳ ai vì nỗi ám ảnh bị từ chối, bị ruồng bỏ. Và ngay cả khi đã chuyển tới Tokyo-3 và nhận được sự giúp đỡ từ nhiều người như Misato, Shinji vẫn không thể cảm nhận được tình cảm của họ, trái lại cậu luôn tin rằng ai cũng ghét mình. Shinji cố gắng tránh né để bản thân không bị tổn thương bằng cách lảng tránh tiếp xúc, nhưng điều đó cũng đồng nghĩa với việc từ bỏ những niềm vui thật sự. Tất cả những gì Shinji cảm thấy chỉ là khoảng không trống vô tận.
Một cách để Shinji có thể thực hiện “lý tưởng” của cậu, đó chính là việc cậu đồng ý làm người lái EVA, cũng như làm người chơi cello với hy vọng làm vui lòng Gendo, cha của cậu. Shinji luôn lặp lại câu nói “Tôi tuyệt đối không thể trốn chạy”, nhưng thực tế thì cậu lại luôn trốn tránh khỏi cuộc sống cũng như việc giao tiếp với những người khác. Cậu trốn tránh chính bản thân mình, ghét bỏ bản thân mình vì cậu cảm thấy mình khồn xứng đáng được yêu thương. Từ đó việc đưa nhân vật Kaworu vào là là có chủ đích. Trong mắt Shinji, điều quan trọng không phải là giới tính, mà là một "người bạn" đầu tiên có thể thực sự lắng nghe và thấu hiểu cậu.
Tương tự với Shinji thì vấn đề tương tự cũng được thấy ở Rei. Đối với cô, thì Gendo giống như hình tượng một người cha, và điều tương tự cũng có thể nhìn thấy ở chiều ngược lại, dù thực chất đó là do mối liên hệ giữa Rei và Yui(mẹ của Shinji và vợ của Gendo), và vì ông cần Rei là một phần của dự án hoàn thiện con người. Và Rei hiểu nguyên nhân của sự quan tâm mà Gendo dành cho cô, dù Rei rất khao khát nhận được những sự quan tâm nhưng cô cũng là người hiểu rõ hiện thực hơn ai hết, rằng cô chỉ là một người nhân bản, không phải một con người thực thụ. Rei là một nhân vật hoàn toàn cô lập và khác biệt, bởi lẽ cô đã hoàn toàn tách biệt khỏi mọi người.
Còn với Asuka, cô đã phải chịu khung cảnh đau khổ khi mà bị gia đình bỏ mặc khi còn nhỏ. Người cha của Asuka luôn bận bịu với công việc và thường xuyên vắng mắt, còn mẹ cô thì gặp vấn đề về tâm lý, coi một con búp bê như là con gái của mình, sau đó bà đã t.ự t.ử. Phải chứng kiến khung cảnh cuối đời của mẹ mình, khiến Asuka rơi vào cái hố sâu của sự trầm cảm, cô sợ hãi về việc một lần nữa bị ruồng bỏ. Vì vậy nên cô đã phát triển cho bản thân một quyết tâm mãnh liệt rằng cô phải trở thành một người mạnh mẽ, một cá thể kiên cường và độc lập, hoàn toàn không phải dựa vào bất kỳ ai trong cuộc sống này, không cho ai có cái cơ hội có đủ quyền lực để có thể ruồng bỏ cô nữa, cô phải trở thành người giỏi nhất. Và cái cách cô thực hiện lý tưởng của mình lại rất giống như những hành động chống đối của một đứa trẻ, cô luôn tìm cách gây gổ và tấn công bất cứ điều gì mà cô thấy cần thiết. Khi cuộc đấu tranh trong Asuka lên tới đỉnh điểm, thì cô bắt đầu ghét bỏ tất cả mọi người, thậm chí là chính mình. Nếu nói là Asuka ghê tởm bản thân cô, thì chắc có lẽ cũng không phải là nói quá.
IV. Dự án hoàn thiện con người(Human Instrumentality Project)
Những tổn thương trong quá khứ từ việc bị chối bỏ, ruồng bỏ và thiếu vắng đi sự yêu thương của cả ba nhân vật chính đã khiến phần nào đó sâu trong họ bị sợ hãi cảm giác bị tổn thương trong tương lai, họ không ngừng tìm cách để dựng lên những tường rào để bảo vệ bản thân. Tất cả những điều này đều có liên kết đến hiệu ứng con nhím mà tôi đề cập ở phần trên. Một ví dụ dễ thấy của cảm giác này đó chính là ở tập 3, phân cảnh Shinji đi bộ một mình và ngồi im lặng giữa những người bạn của cậu, một đám đông ồn ào. Do những tổn thương trong quá khứ đã khiến Shinji của hiện tại cảm thấy rằng bản thân mình không còn có thể tạo thêm những mối liên kết với người khác, vì điều đó sẽ có thể khiến cậu một lần nữa bị tổn thương, chưa kể điều đó cũng có thể làm tổn thương người khác, Shinji rất sợ những cảm xúc này. Chuyển sang tập 4, sau khi Shinji to tiếng với Misato thì cậu đã chọn cách chạy trốn. Và sau đó Misato cũng đã nhận ra rằng, cả cô và Shinji đều không muốn nổi giận hay to tiếng với đối phương, và điều đó lại càng tạo thêm tổn thương và khoảng cách khi mà cả hai người sẽ cố gắng tránh mặt nhau. Đây là lúc ta nhìn lại hiệu ứng con nhím và đặt lại câu hỏi về khái niệm của nó. Đó chính là khi hai con người càng thân mật thì họ càng dễ làm tổn thương lẫn nhau.
Hiệu ứng con nhím, thực chất là một ẩn dụ cho dự án hoàn thiện con người. Bởi lẽ, chúng ta đã nhìn thấy được sự cô đơn trong các nhân vật, họ sợ hãi việc thiết lập thêm những mối quan hệ do những tổn thương đã trải qua trong quá khứ, nhưng đồng thời lại khao khát được yêu thương và được người khác đón nhận. Cái cơ chế phòng vệ được xây dựng để tự bảo vệ bản thân mỗi người trong số họ được hình ảnh hóa trong tác phẩm này dưới dạng A-T Field hay Trường Tuyệt Đối, thứ mà được biết tới là không có gì có thể xuyên qua được. Khi gần đến phần kết của tác phẩm, ta mới được biết rằng thực chất nó đến từ việc chiếm hữu linh hồn, khi họ buộc bản ngã cũng như ý thức của bản thân vào đó để tránh phải chịu sự tổn thương từ bên ngoài. Nói cách khác thì A-T Field như là một cách hình ảnh hóa của rào cản tâm lý giữa người và người.
SEELE, một tổ chức bí mật, trong tiếng đức có nghĩa là “Linh hồn”, mục đích của tổ chức này là phá vỡ những rào cản và những khoảng cách đang tách rời con người ra khỏi nhau, bằng cách thu hồi và hợp nhất tất cả linh hồn của nhân loại để giải quyết hiệu ứng con nhím, với mục tiêu là xóa bỏ bản ngã của mỗi con người riêng biệt, để hòa tan tất cả vào tổng thể, xóa đi ranh giới để từ đó loại bỏ đi khoảng cách giữa người-người.
Theo triết gia Martin Heidegger, thì tồn tại (being) và tồn tại chân chính(authentic Being) liên quan tới sự tách biệt cũng như tương tác giữa bản ngã của bản thân với những người khác. Có thể hiểu đại ý là, con người cần phải tự nhận thức được bản ngã đích thực của riêng mình, để từ đó tạo ra khác biệt với những người khác. Và ngược lại nếu con người sống theo lối mòn, hòa nhập vô danh vào đám đông mà không có bản ngã riêng thì đó là là sự tồn tại không chân chính. Trong trường hợp đó thì bản ngã của mỗi cá nhân sẽ bị mất đi, và bị đồng hóa vào số đông.
Do đó dự án hoàn thiện con người trong Evangelion, được coi là một hình thức tước đoạt đi bản ngã của cá nhân con người để phục tùng “họ” – một thực thể vô danh và mơ hồ. Mục tiêu cuối cùng của dự án này là hợp nhất toàn bộ nhân loại thành một thực thể duy nhất, nhằm lấp đầy những khoảng trống trong mỗi con người.
Lấy Shinji làm ví dụ, cậu đã bị ném vào một thế giới trống trải, nơi không hề tồn tại bất kỳ một ai khác. Tuy nhiên thì rất nhanh Shinji đã cảm nhận được bất an đối với sự trống vắng của thế giới này, để rồi từ đó nhận ra sự hiện hữu của “người khác” trên thế giới này mới đem lại cho cậu khả năng xác định ranh giới cho bản thân mình. Bởi lẽ nếu không có gì tồn tại ngoài bản ngã, thì không thể có bất kỳ cách thức nào có thể dùng để xác định được hình thù bản ngã. Chúng ta mường tượng và hình dung ra được cái shape(hình thù) của bản ngã chúng ta. Kiểu như là mỗi cá nhân có bản ngã của riêng mình, nhưng nó sẽ không có bất kỳ ý nghĩa nào khi không thể đem đối chiếu với người khác.
Những lý thuyết này đã được đề cập trong các tác phẩm của một số nhà duy lý của Đức ví dụ như là Immanuel Kant, Johann Fichte và Georg Hegel. Họ tin rằng chỉ có sự hiện hữu của người khác (the others) thì mới có thể khiến con người chúng ta đạt được sự nhận thức đầy đủ về bản ngã, bởi lẽ khi có sự tồn tại của những người khác, thì chúng ta mới có thể tự nhận dạng được bản ngã của riêng mình. Do đó ta có thể thấy tầm quan trọng của người khác trong việc nhận thức bản ngã của cá nhân mỗi người, lý thuyết này có phần gần tương tự với lý thuyết I-Me của nhà xã hội học George Herbert Mead.
V. Sự hiện diện của “người khác”
Như ta có thể thấy, mặc dù sự hiện diện của người khác gây ra nhiều vấn đề, nhưng nếu không tồn tại người khác, thì bản ngã của cá nhân cũng sẽ không thể tồn tại. Quay lại dự án hoàn thiện con người, thì mục tiêu của nó là hoàn toàn xóa sạch luôn thứ mà chúng ta gọi là bản ngã, điều này dẫn đến việc con người sẽ phải đánh mất cái yếu tố cốt lõi để trở thành con người. Đây là kết quả mà Shinji không thể chấp nhận, bởi lẽ cậu lo sợ rằng mình sẽ mất đi bản ngã, cậu muốn bản ngã sẽ tiếp tục được tồn tại. Và khi cậu nhận thức được điều này, thì cái nhà tù giam giữ cậu bấy lâu nay cũng đã bị phá bỏ. Khung cảnh Shinji được những người bạn và gia đình đứng xung quanh vỗ tay chúc mừng Shinji, khi mà cậu đã có thể mở lòng ra với người khác và sau đó Shinji đã chấp nhận và gánh chịu cái giá phải trả để có thể quay trở lại thế giới này.
Và thứ khiến Shinji có thể thoát khỏi dự án hoàn thiện con người và có thể quay trở lại, đó chính là ý chí muốn được sống, ý chí muốn được tiếp tục duy trì bản ngã này. Ý chí đối với bản ngã ấy có thể được hiểu là chúng ta cần duy trì bản ngã của bản thân mình, và nó đòi hỏi mỗi người chúng ta phải duy trì một khoảng cách, có sự tách biệt rõ ràng với những người khác. Nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta sẽ phải tự cô lập bản thân, mà chúng ta vẫn có thể tìm kiếm được niềm vui trong việc kết nối và giao tiếp với họ.
Có thể nói, chính nỗi sợ mất đi bản ngã, không còn có thể xác định giá trị của bản thân mình là nguyên nhân chính dẫn đến sự thất bại của dự án hoàn thiện con người. Mối liên kết với người khác sẽ chỉ có ý nghĩa khi bản ngã của mỗi cá nhân vẫn còn có thể tồn tại. Bởi lẽ dù là giữa các cá nhân với nhau, sẽ vẫn luôn tồn tại một khoảng cách nhất định, đồng thời chính khoảng cách này là nguồn gốc của những cảm xúc tiêu cực như đau khổ và cô đơn.
Neon Genesis Evangelion đang nói với chúng ta rằng, ý nghĩa cuộc sống mà các nhân vật đang tìm kiếm chỉ có thể được tìm thấy thông qua những mối liên kết cũng như các mối quan hệ giữa con người với nhau, điều này đồng thời cũng có nghĩa là cần phải duy trì khoảng cách nhất định giữa con người với nhau. Chúng ta phải yêu người khác như chính mình, và cũng phải yêu chính mình như với người khác. Một điều nên được đề cập đó là nhân vật Kaworu, cậu là một nhân vật tương đối đặc biệt của series. Bởi lẽ lời nói của cậu ta rất trừu tượng, khiến người xem không thể hiểu rằng chính xác cậu ta đang nói tới điều gì. Nhưng mối quan hệ của Shinji và Kaworu lại rất quan trọng, thậm chí có thể nói là một trong những thứ có tính quyết định cao đến diễn biến tiếp theo của tác phẩm. Mối quan hệ của họ có thể dùng từ kỳ lạ để miêu tả, Kaworu luôn khuyến khích Shinji suy ngẫm về bản thân cậu và vị trí của cậu trong thế giới này, cậu cũng là người đầu tiên nói những lời yêu thương với Shinji. Và thông qua mối quan hệ này, Shinji dần có thêm tự tin hơn và cũng dần mạnh mẽ hơn, cậu không còn chỉ đơn giản là nghe theo mệnh lệnh và làm vui lòng người khác, cậu đã bắt đầu có chính kiến riêng, để bắt đầu theo đuổi những gì cậu muốn, và đưa ra quyết định cho chính bản thân mình. Cuối cùng, chính những mối liên kết của Shinji và những người khác đã giúp Shinji tìm thấy được bản ngã của mình, từ đó phá hủy dự án hoàn thiện con người và cứu vãn nhân loại. Cậu khẳng định được giá trị của bản thân thông qua các mối quan hệ với những người xung quanh, để rồi từ đó khám phá ra ý nghĩa cuộc sống, thứ mà bấy lâu nay cậu vẫn đang cố gắng tìm kiếm cho chính bản thân mình. Để rồi cuối cùng cậu cũng chấp nhận sự thật rằng, thà tiếp tục tồn tại và chấp nhận mọi đau khổ có thể xảy đến, còn hơn là đánh mất đi bản ngã trong những lời hứa hẹn về sự an toàn, sự đồng nhất của dự án hoàn thiện con người.
Khi xem Evangelion lần đầu tiên, Shinji có lẽ là nhân vật mà không chỉ tôi mà nhiều người khác cũng có ác cảm, sinh ra lòng chán ghét, nhưng rồi tôi nhận ra, mỗi người chúng ta đều là một Shinji khác nhau. Mặc dù chúng ta không thể tạo ra một thế giới mới như Shinji, nhưng chúng ta hoàn toàn có thể tạo ra và phát triển một bản ngã hoàn toàn mới cho chính mình bằng tình yêu và những cảm xúc tích cực khác, để rồi từ đó góp phần xây dựng một thế giới tươi đẹp hơn. Có lẽ chúng ta vẫn sẽ mãi là những con nhím, không thể thoát khỏi những cái gai luôn cắm ở trên người, nhưng điều đó không có nghĩa là chúng ta được phép từ bỏ nỗ lực mở lòng ra với những người khác, ngừng thiết lập nên những mối quan hệ, sự liên kết với họ. Chính những mối liên kết ấy đã giúp hình thành nên bản ngã của mỗi con người chúng ta, và chính những mối quan hệ ấy đã khiến cuộc sống vô nghĩa của chúng ta tìm được ý nghĩa thực sự.
Vậy còn bạn, bạn nghĩ sao về Evangelion?