I. Giới thiệu tác phẩm
Alice to Therese no Maboroshi Koujou (アリスとテレスのまぼろし工場), là tác phẩm mới nhất của Mari Okada, đánh dấu một cột mốc quan trọng trong sự nghiệp 26 năm của nữ biên kịch và đạo diễn tài năng này trong ngành công nghiệp anime của Nhật Bản. Với sự ủng hộ mạnh mẽ từ những tên tuổi lớn như Kenji Horikawa của P.A Works và Otsuka Manabu của Mappa, cô đã thành công tạo ra một tác phẩm thể hiện trọn vẹn tài năng và tầm nhìn nghệ thuật độc đáo của mình. Tác phẩm không chỉ là một câu chuyện kể đơn thuần, mà còn là một bức tranh phức tạp về sự trưởng thành, những mối quan hệ, và hành trình khám phá bản thân. Cô tiếp tục khai thác những chủ đề quen thuộc trong các tác phẩm của mình như thời gian, sự thay đổi của con người, và tình mẫu tử - những yếu tố đã trở thành thương hiệu trong các tác phẩm của cô. Đặc biệt, tác phẩm này còn đào sâu vào những chủ đề về sự trì trệ và khép kín - hai yếu tố thường xuyên xuất hiện trong các tác phẩm của Okada, khám phá cách các nhân vật vượt qua những rào cản tự tạo, tìm kiếm con đường thoát khỏi "nhà tù" tâm hồn của chính mình để bước vào một thế giới rộng lớn hơn.
Với tác phẩm này, cô một lần nữa chứng minh khả năng kể chuyện độc đáo của mình, kết hợp giữa những trải nghiệm cá nhân và sự sáng tạo nghệ thuật. Bộ phim không chỉ là một tác phẩm giải trí, mà còn là một hành trình cảm xúc, mời gọi khán giả đắm chìm vào thế giới nội tâm phức tạp của các nhân vật. Để thực sự hiểu và đánh giá chính xác tác phẩm lần này, người xem được khuyến khích liên hệ với các tác phẩm trước đây của Okada. Bộ phim này không chỉ là một tác phẩm độc lập, mà còn là một phần trong hành trình sáng tạo lâu dài của cô, phản ánh tư tưởng, sự phát triển và trưởng thành của cô với tư cách là một nhà làm phim. Những yếu tố tự truyện được Okada khéo léo lồng ghép vào tác phẩm, tạo nên một sự kết nối sâu sắc giữa người xem và câu chuyện. Từ những trải nghiệm cá nhân về sự cô đơn, bị bắt nạt, và khao khát được thoát khỏi "nhà tù" tâm hồn, Okada đã chuyển hóa những cảm xúc này thành một câu chuyện đầy sức mạnh và đồng cảm.
Alice to Maboroshi không chỉ là một tác phẩm thể hiện tối đa được năng lực sáng tạo của Mari Okada, mà còn là một lời mời gọi khán giả khám phá một thế giới đầy màu sắc và phức tạp, nơi ranh giới giữa thực tế và ảo ảnh trở nên mờ nhạt. Bộ phim là sự kết tinh của những chủ đề quen thuộc trong sự nghiệp của cô- từ Anohana đến cho tới Maquia- nhưng được thể hiện với một góc nhìn mới mẻ và sâu sắc hơn. Thông qua lăng kính của anime, cô đã tạo ra một tác phẩm mang đến những suy ngẫm sâu sắc về bản chất con người và những mối quan hệ trong xã hội. "Alice to Maboroshi" là minh chứng cho sự trưởng thành không ngừng của cô trong vai trò biên kịch và đạo diễn, đồng thời cũng là một lời khẳng định mạnh mẽ về vị trí của cô trong làng anime Nhật Bản. Với tác phẩm này, Okada không chỉ kể một câu chuyện, mà còn mời gọi khán giả tham gia vào một cuộc hành trình khám phá bản thân, nơi những câu chuyện về sự trưởng thành và tự do được kể một cách đầy cảm xúc và sâu sắc.
II. Phần phân tích
1. Giới thiệu cơ bản
Tóm tắt lại dòng thời gian cơ bản: Năm 1991 là năm nhà máy thép phát nổ, cô con gái của Mutsumi là người của năm 2005, du hành về “quá khứ”. Nếu thế giới ảo được tạo vào chính xác năm 1991, thì thời điểm diễn ra cốt truyện của tác phẩm là khoảng 10 năm sau khi Itsumi tới thế giới này
Đây là giả thuyết của mình sau khi xem xong bộ này:
Trước hết, 1991 là năm nhà máy thép phát nổ như mình đã nói ở trên, và “thần” đã đông cứng thời gian ở tại thời điểm đó. Có hai giả thuyết được đặt ra như thế này:
Đầu tiên là nó tạo ra hai thế giới song song, một thế giới là nơi nhà máy thép phát nổ nơi mọi người không chấp nhận sự thật và níu giữ quá khứ, và thế giới nơi nhà máy thép phát nổ nơi mọi người chấp nhận sự thật và tiếp tục tiến bước, tức là từ 1 đường thẳng gốc nó sẽ tách ra làm hai đường thẳng song song, nhưng ở trường hợp này hai thế giới lại giao nhau một lần nữa, chính là trường hợp cô con gái của Mutsumi đến thế giới này, nói cho dễ hiểu thì hình dạng của hai thế giới trong song này giống với đầu của bản tối giản chiếc thương Longinus trong Eva vậy, một đường thẳng gốc tách ra làm hai rồi giao nhau nhiều lần trước khi trở thành hai đường thẳng song song. Giả thuyết này ngay lập tức có vấn đề vì thế giới ảo này hoàn toàn bị đông cứng thời gian, dẫn đến việc nó không thể tiếp tục tiến bước như cách thế giới thực đang vận hành.
Thứ hai, là thế giới lúc này xét theo trục Oxy với Ox là những sự kiện, “sự sống” sẽ tiếp tục diễn ra và Oy là dòng thời gian, thế giới “thực” sẽ giống như kiểu đường thẳng ax+b ấy, nó vừa “sống” và vừa có sự tăng tiến trong dòng thời gian, tức là hôm nay là hôm nay, ngày mai là ngày mai, năm sau là năm sau. Trong khi đó ở thế giới “ảo” này sẽ là một đường thẳng có phương trình giống với y=0, tức là lấy O là năm 1991, thì thời gian nó sẽ đóng băng ở chính xác tại năm 1991 trong khi mọi thứ trong thế giới vẫn tiếp tục diễn biến nhưng thời gian không bị thay đổi, có thể lấy ví dụ như cái thai không bao giờ được sinh ra, học sinh không bao giờ được tốt nghiệp,..là ví dụ cho thấy trục Oy chỉ thời gian sẽ không trôi giống như một thế giới bình thường. Các phân tích của tôi dưới đây sẽ bám vào giả thuyết này.
2. Thế Giới Của Alice To Maboroshi
Trước khi bàn luận sâu vào thế giới “ảo” trước tiên tôi sẽ bàn luận một chút về thế giới thực, tức là thế giới nhà máy thép phát nổ và mọi người chấp nhận sự thật đau thương về mất mát và tiếp tục cuộc sống của họ, và Masamune lẫn Mutsumi lớn lên, có cuộc sống của riêng họ, sau đó họ yêu nhau, đẻ ra cô con gái Itsumi. Itsumi đi lang thang sau khi không đòi được bố mẹ mua đồ chơi theo ý thích của em và bị “lạc” tới thế giới ảo này. Sơ bộ là thế.
Tiếp theo là giả thuyết của mình về thế giới “ảo”: Đó là rất nhiều người đều đã chết trong tai nạn đó, và điều này nghĩa là gì? Nên thần mới tạo ra thế giới này dưới dạng một hiện thực giả tạo tương tự như một tựa game RPG vậy, đó là một thế giới hư cấu thay thế cái hiện tại với bối cảnh dựa trên thực tế, nói cách khác là nó được xây dựng dựa trên Mifuse và các nhân vật trong “trò chơi” đó là những người sống ở thị trấn trước khi vụ nổ xảy ra, chi tiết tôi sẽ bàn luận ở phần sau, và như thiết lập của phim ta đã biết dòng thời gian sẽ không chuyển động, nó đã đóng băng ở năm 1991, vậy nên Itsumi chính là một biến số của thế giới này, bởi lẽ trong thế giới nơi nhà máy phát nổ này, em sẽ không được sinh ra giống như một ví dụ khác về cái thai trong bụng của một nhân vật phụ trong tác phẩm, giả thiết này khá hợp lý khi bàn về việc tại sao Itsumi có được sức mạnh có thể tạo ra những vết nứt trong thế giới này, và cũng chính là lý do em ấy bị giam cầm trong nhà máy. Cũng chính bởi vì giam cầm nên cô bé đã giữ tâm hồn của một đứa trẻ trong khi thể xác vẫn tiếp tục phát triển, khác với mọi người, bởi thời gian của họ đã dừng trôi từ lâu. Một nghịch lý khác bạn có thể thắc mắc là về tuổi của Itsumi khi xuyên qua hai thế giới này, thì cá nhân tôi có một cách giải thích như sau, vì thế giới ảo được xây dựng lấy bối cảnh từ trước khi vụ nổ xảy ra, tức nó như tạo một bản backup vậy, thế câu hỏi đặt ra là, liệu có sự khác biệt nào có thể xảy đến với những người sống sót sau vụ nổ(Masamune) và cha cậu không? Câu trả lời là không, từ đó tôi đưa đến một giả thiết khác đó là thế giới này sẽ là một thế giới linh hồn, nơi chỉ linh hồn tồn tại dưới dạng một thể xác ảo, điều này giải thích được cho những sự vô lý trong các định luật vật lý. Quay lại trường hợp của Itsumi đi, thì giả thuyết của tôi là thứ xuyên sang thế giới này cũng là phần linh hồn, nếu như giả thuyết bên trên của tôi là đúng, thứ trưởng thành từ tuổi 3 4 của Itsumi tới tuổi 13 14(tức ngang Masamune hay Mutsumi) là phần hồn chứ không phải phần xác, và quá trình đưa Itsumi trở lại thế giới thực chính là đưa phần hồn này ra ngoài để hợp lại với phần xác của thế giới thực, nói cách khác, dù 10 năm trôi qua nhưng dòng thời gian của thế giới này không hề trôi, và những gì diễn ra ở trong thế giới ảo chắc chắn không thể khớp với thế giới thực, về sự chênh lệch thời gian khi Itsumi quay trở lại thì tôi không chắc bên thế giới thực là bao nhiêu năm đã trôi qua, nhưng có một điều khá chắc chắn là Itsumi khi quay lại vẫn giữ hình dạng của một đứa trẻ 3 4 tuổi, và cô bé vẫn có thể lớn lên bình thường, nhận định này tôi đã rút ra dựa trên cách cô bé hành động cũng như nói chuyện trong phân cảnh cuối khi Itsumi đến thăm lại nhà máy thép ở Mifuse lẫn cả dáng người và khuôn mặt, trước khi tới thế giới ảo cô bé khá mũm mĩm và sau hơn 10 năm bị giam cầm cô bé đã trông rất khác, chỉ cần nhìn vào phần cuối phim ta cũng có thể nhận định là cô bé đã phát triển lên từ hình mẫu ban đầu chứ không phải là hình dạng khi ở thế giới ảo, chưa kể tuổi tác của Itsumi ở thế giới ảo cũng khoảng 14 15 và đoạn phân cảnh cuối tuổi tác của cô bé cũng nằm trong khoảng này.
3. Cách tác phẩm khắc họa khái niệm sự sống
Con người ở trong thế giới này lặp đi lặp lại một khoảng thời gian, có thể là một ngày, một tháng, một năm? Tôi chưa đủ căn cứ để xác định chính xác phần này, nhưng chắc chắn rằng sự xuất hiện của Itsumi đã tạo ra một biến số ở cái thế giới được cho là có các quy luật vật lý khác thường như nơi đây, điều này giải thích cho việc thế giới xuất hiện những biến động, vết nứt dựa trên cảm xúc của cô bé, cũng như cảm xúc của những con người khác tại nơi này, dù rằng nó theo hai chiều hướng hoàn toàn khác nhau. Khi con người ở thế giới này xúc động hay có cảm xúc gì đó theo hướng kích động, hay một số lý do khác liên quan đến tư tưởng cách nghĩ, nói chung là đi lệch so với điểm gốc, họ sẽ bị thần sói “bắt đi”, và dấu hiệu cho sự việc này là trên cơ thể của họ nứt vỡ thành từng mảnh trước khi bị lớp khói dày đặc kia cuốn đi mất mà không để lại bất kỳ sự hiện diện nào trước đó, tôi hiểu diễn biến này sẽ xảy ra với những người muốn tìm đến cái chết thay vì sự sống trong một thế giới giả tạo này, thì khi đó họ sẽ bị “xóa sổ”, hay nói cách khác là một hình thức tránh cho con người phải chịu sự đau khổ. Chính vì thế nên tư tưởng của mọi người ở thế giới này luôn là cố gắng sống sao cho thật bình thường, không thể hiện quá nhiều điều, giữ cho bản thân nghĩ rằng họ đang sống. Nói cách khác, con người ở thế giới này “được phép” tiếp tục sống với điều kiện là họ không thay đổi.
Để bàn luận hơn về luận điểm này tôi sẽ đặt câu hỏi về sự sống, liệu bạn nghĩ rằng khi nào bản thân thực sự đang sống? Thành công trong việc đạt được ước mơ của bản thân? Như trở thành một họa sĩ chẳng hạn? Thế thì câu hỏi khác được đặt ra là mục đích của sự tồn tại là gì? Sự sống có ý nghĩa gì với chúng ta? Liệu bản thân chúng ta có chấp nhận rằng sẽ lặp đi một ngày, một tháng, hay một năm với những công việc y hệt không?
Giờ hãy nói về lý do con người ở đây bị bắt đi nào, với cô gái tỏ tình Masamune, tức Sonobe, quá rõ ràng để nhận ra tư tưởng theo kiểu đằng nào cũng…thôi thì của cô gái ấy, giả thiết ban đầu của tôi là người này cũng đang muốn tìm tới cái chết vì quá chán ngấy thế giới giả tạo này hay một lý do nào đó khác dựa vào cảm xúc tông giọng của cô trên đường về vào khoảng phút thứ 30, nhưng sau đó cô gái ấy lại nuôi tư tưởng vào thứ gọi là tình yêu, cho rằng đó là thứ sẽ giúp bản thân cô có thêm động lực để tiếp tục sống, nói cách khác là có niềm tin vào cuộc sống, nhưng khi nhận lời từ chối của Masamune thì tất nhiên mọi cảm xúc trong lòng cô bị đổ bể và cái kết như chúng ta đã thấy, cô bị “bắt đi” hay nói cách khác là có ý nghĩ tìm đến cái chết.
Một trường hợp khác để chứng minh giả thiết của tôi, đó chính là cha của Masamune, người đã chết trong thảm kịch vụ nổ nhà máy thép, và tất nhiên ở thế giới ảo này ông ấy vẫn đang tồn tại, đó là thiết lập ban đầu khi các vị thần tạo ra thứ thực tại giả tạo này. Vì sao tôi nhận định được ông ấy đã chết trong thảm kịch vụ nổ nhà máy? Hãy tua đến phút thứ 57 của bộ phim bạn sẽ thấy khung cảnh Masamune nói rằng “bố và ông anh sẽ cưỡi mấy con thú này nhỉ”, và họ đang nói về lễ Obon, đây là một lễ hội tưởng niệm cha mẹ và tổ tiên, nói cách khác đây chính là dữ kiện chứng minh rằng rằng bố của Masamune đã không còn ở thế giới thực và có khả năng cao là nạn nhân của vụ nổ nhà máy, vì ông là một trong những nhân viên ở đó, lại còn đúng ca trực ban đêm, chính trong cuốn sổ tay ông cũng nhận ra bản thân có thể đã chết trong hiện thực rồi. Tiếp theo, khi Masamune đọc cuốn sổ tay của cha mình, thì cậu biết rằng ông nhận ra cô gái Itsumi kia chính là cháu ruột của ông, theo lý thuyết ông đã được gặp cô cháu gái của mình ở thế giới này dù thực tế ông vốn không thể gặp được cô do bản thân ông đã không thể sống đến ngày cô cháu gái của bản thân chào đời, điều đó nghĩa là gì? Đây lại là một nghịch lý khác tồn tại với nghịch lý khi Mutsumi và Masamune chưa từng đẻ Itsumi ra nhưng cô bé lại ở đây, hai nghịch lý này về cơ bản là giống nhau. Tiếp theo đi đến nguyên nhân sự biến mất của cha Masamune, tức lý do ông bị “bắt đi”. Như phần trên tôi đã nói, mọi người phải cố gắng sống một cuộc sống bình thường nhất có thể, lặp đi lặp lại các hoạt động không biết khi nào dừng, nhưng bộ não của họ thì không, tức họ vẫn nhận thức được rất nhiều chuyện đang diễn ra, và bố Masamune cũng không ngoại lệ, nói cách khác ông nhận ra cô cháu gái của mình, tức Itsumi, đang bị giam cầm ở thế giới giả tạo này, và ông chính là một trong những nhân tố trực tiếp tạo ra nguyên nhân mà thế giới này tồn tại, nói cách khác bản thân ông cảm thấy có lỗi với chính mình vì bản thân vô tình đã tạo ra một chiếc lồng để nhốt một sinh mệnh thực thụ lại ở một thế giới nơi thời gian ngừng trôi và những định luật vật lý không theo lẽ thường này, và điều này nghĩa là gì? Cha của Masamune đã chọn cách suy nghĩ rằng thà chết đi còn hơn là tiếp tục tồn tại với suy nghĩ rằng chính bản thân là một trong những yếu tố tạo nên chiếc lồng giam này.
4. Bản chất của thế giới
Rồi đó là hai trong số những trường hợp bị biến mất khỏi thế giới này mà tôi có thể lý giải khá chi tiết, vậy quay lại câu hỏi ban đầu: Thực chất thế giới này là gì? Theo tôi thì đây là một thế giới ảo được thần tạo ra dưới một dạng ảo ảnh, là một không gian trên danh nghĩa là lưu giữ những gì còn lại của quá khứ, cụ thể là những ký ức và những kỷ niệm con người chúng ta trân trọng, bởi tâm lý thông thường của con người khi họ gặp khó khăn gì trong thực tế, bản thân họ sẽ luôn có xu hướng nhìn lại những ký ức, kỷ niệm trong quá khứ, cụ thể hơn là những ký ức về một thứ gì đó, một thời điểm nào đó tốt đẹp hơn hiện tại. Ví dụ khi ta trượt đầu vào đại học, ta có thể nhớ lại ký ức khi được cô giáo khen hồi lớp 1, được mẹ khen khi đạt giải cấp thị xã, được tuyên dương khi đạt giải cấp tỉnh,... cách làm này sẽ khơi dậy những ký ức cũ tốt đẹp nhằm tạo thêm cho ta động lực tiến về phía trước. Ý tưởng cốt lõi của tác phẩm cũng như vậy, nhưng nó sẽ thể hiện điều ngược lại với tư tưởng mà tôi đang bàn đến. Nghĩa là sao? Tức là nó sẽ cho chúng ta thấy một thế giới nơi giấc mơ ảo ảnh, hoài cổ đó tồn tại và nó sẽ có thể khốn khổ, dày vò chúng ta tới nhường nào. Những ký ức trong thế giới ảo ảnh này có thể hoặc không có thật và chỉ tồn tại trong thời điểm cụ thể nhất định nào đó mà ta đang xét, với những con người cụ thể. Nói cách khác là không có gì có thể thay đổi so với quá khứ khi thế giới này được các vị thần tạo ra, và không ai có thể thay đổi quỹ đạo đã định của bản thân mình dù cho họ có muốn như nào đi nữa. Thế giới này như một cơ hội được các vị thần ban cho con người ở nơi này, một lần nữa có thể tiếp tục trải nghiệm, được sống trong những khoảnh khắc hạnh phúc của cuộc đời mình. Ví dụ có thể kể đến khoảng thời gian đẹp đẽ của tuổi học đường cuối cấp của Masamune là một ví dụ, hay cảm giác sắp chào đón một sinh mệnh mới trong bụng của một người mẹ là nhân vật phụ của tác phẩm là một ví dụ khác, điểm chung của chúng đó đều là những khoảng thời gian họ cho là đẹp, là hạnh phúc.
Nhưng từ đó nghịch lý lại nảy sinh, con người trong thế giới này lại ghen tị với những con người đang sống trong thế giới thực tế, bởi lẽ dù thực tế có khủng khiếp tới ra sao đối với bất kỳ ai, thì họ luôn nắm trong tay mình chiếc chìa khóa để có thể thay đổi vận mệnh của mình, và có thể nhìn cũng như cảm nhận những điều mới mẻ mà chính bản thân họ và thế giới mạng lại. Và tất nhiên, những khả năng như kiểu thay đổi vận mệnh như thế này không thể nào tồn tại trong một thế giới, nơi vĩnh viễn mắc kẹt ở trong quá khứ, nhưng điều ngược lại cũng khiến chúng ta suy ngẫm, câu nói của Masamune ở phút 88: “Đúng là họ có thể đi bất cứ đâu họ muốn, nhưng rồi ngày qua ngày họ vẫn mắc kẹt với những cảm xúc quẩn quanh” ám chỉ những bóng ma, kỷ niệm quá khứ vẫn luôn đeo bám họ cho dù bản thân họ có khả năng tiến lên và thay đổi vận mệnh, nói cách khác là dù có thể tiếp bước tiến lên thì cũng không ai có thể rũ bỏ quá khứ, những bi kịch đã từng xảy ra cũng như những cảm giác tội lỗi. Từ đó tác phẩm cho ta thấy rằng ước mơ vốn không hoàn hảo như chúng ta nghĩ, và bản thân mỗi người nên trân trọng cuộc sống ở trong hiện tại, cảm thấy rằng bản thân chúng ta thật may mắn khi có thể trải nghiệm những cảm giác về sự thay đổi, tình yêu, và tất cả những gì thực tế mang lại cho mình cho dù cuộc sống có chán nản và khó khăn đến đâu. Đó chính là cái cốt lõi của thế giới này cũng như ý nghĩa tồn tại của nó đối với tác phẩm.
5. Itsumi - Cô Gái Nơi Xứ Ngoài
Vậy vì sao Itsumi có thể tới được nơi này? Trước hết ta cần tìm ra điểm chung của cảm xúc Itsumi trước khi tới đây và cái cốt lõi của cách thế giới này vận hành? Chắc bạn đoán được rồi nhỉ? Đó chính là cảm giác của sự mất mát, những người con mất cha, người mẹ mất chồng, người em mất đi anh trai,...trong vụ nổ nhà máy thép, và thế giới ảo này tạo nên chính là dựa trên thực tế những cảm xúc mất mát ấy. Vậy với Itsumi thì sao? Chúng ta đều đã nhớ được phân cảnh diễn ra khi đó, Itsumi đòi mua một món quà gì đó ở lễ hội, nhưng không được chấp nhận. Sau đó cha mẹ cô đã giả vờ để cô bé một mình, và đó chính là khởi nguồn cho cảm giác mất đi cha mẹ, nên nhớ đây là một đứa trẻ 3 4 tuổi, tức là nhận thức vẫn còn ở mức kém, một đứa trẻ khi rơi vào tình huống đó chắc chắn sẽ cuống cuồng đi tìm cha mẹ của mình, và Itsumi cũng không phải là ngoại lệ, và hệ quả tất yếu khi không xác định được phương hướng là ngày càng lạc sâu hơn, đó là lý do có một kỹ năng sống nói rằng nếu ta bị lạc khỏi ai đó hay nơi nào đó thì cách làm tốt nhất là đứng im một chỗ thay vì cố gắng lần mò, và tất nhiên một đứa trẻ không thể nhận thức được điều này, Itsumi đã lạc lại còn thêm lạc, cảm giác lo sợ, sợ rằng bản thân mất đi cha mẹ mình ngày càng lớn, và điều này chính là thứ móc nối Itsumi tới với thế giới bị đóng băng thời gian kia, đây là theo quan điểm của tôi.
Tiếp theo, tại sao Itsumi lại bị nhốt? Chúng ta đều biết rằng một trong những chi tiết quan trọng của tác phẩm này là Sagami, tức cha của Mutsumi(Mutsumi là tên còn Sagami là họ, ta đang gọi cha của cô ấy bằng họ thay vì tên trong xuyên suốt tác phẩm) đã tìm ra nguồn gốc của cô bé này khi Itsumi tới nơi này bằng một đoàn tàu, một điều cần lưu ý ở đây là không chỉ Sagami biết mà còn rất nhiều người khác biết về sự tồn tại của cô bé, thậm chí có những người biết được thân phận thật sự của cô bé, như trường hợp của cha Masamune là một ví dụ dễ thấy nhất. Và Sagami đã cho rằng nếu cô bé thay đổi hay trở về thế giới cũ, nó sẽ làm sụp đổ thế giới do các vị thần tạo ra, không chỉ ông mà một bộ phận nhỏ người dân ở đây cũng cùng có chung tư tưởng với Sagami, vì vậy mới dẫn tới sự kiện đau lòng là một cô bé bị nhốt ở nhà máy trong quãng thời gian 10 năm dài dằng dẵng. Tôi có thể hiểu quan điểm của Sagami, coi thế giới này như một chiếc máy bay hay một con tàu vũ trụ vậy, điều gì sẽ xảy ra nếu một chiếc cửa của nó bị bật mở? Giả sử thế giới không bị sụp đổ ngay lập tức thì nó cũng sẽ như một chuỗi domino liên tục xô đổ lẫn nhau và cái kết thế giới này vẫn sẽ bị phá hủy. Đó là một lý do, một lý do khác tôi có thể nghĩ tới chính là Sagami đã biết chuyện về vụ nổ và những người thiệt mạng trong đó, và có thể cũng biết được nguyên nhân có những con người bị bắt đi, đây cũng là một dạng hiệu ứng domino, một người chết đi thì người nhà,người yêu hay người thân thuộc của họ sẽ cảm thấy mất mát và có ý nghĩ muốn chết đi, và điều đó sẽ làm số người bị bắt đi càng tăng thêm, và chắc tôi không cần nói nhiều về kịch bản này. Đồng ý là cách làm của Sagami là lệch lạc nhưng sự thật rằng ý tưởng muốn bảo vệ thị trấn này được tiếp tục bình yên, mọi người tiếp tục cuộc sống của bản thân ông là thật, ngay từ đầu Sagami vốn không phải một nhân vật phản diện như trong một bộ manga shounen mà chúng ta thường thấy. Sagami sợ rằng mọi người biết rằng bản thân mình đã không còn tồn tại, nên ông ta mới tạo ra những bộ quy tắc và “luật” để ngăn cản mọi người tìm hiểu thêm, biết thêm những điều không nên biết. Thế giới này được xây dựng đúng như những gì Sagami nói, đó chính là sự yêu quý của các vị thần dành cho nơi này, nên họ mới lưu giữ nó trong một thế giới khác sau vụ nổ nhà máy thép. Dù những người còn sống hay chết sau vụ nổ, họ được đối xử như nhau, được giữ cho những ký ức tiếp tục tồn tại trong bản thân họ để họ nghĩ bản thân mình vẫn đang sống.
6. Tình cảm của Itsumi dành cho Masamune
Một trong những vấn đề khiến nhiều người cảm thấy nó nhạy cảm và ngại bàn luận đến, đó chính là phức cảm oedipus, hay nói cách khác là con cái đem lòng yêu cha mẹ theo hướng tình yêu nam nữ. Như tôi đã nói ở trên trong phần giả thuyết của mình, Itsumi đi tới nơi này là phần hồn chứ không phải cả mặt thể xác, tức sau 10 năm dù ngoại hình của cô ấy là đứa trẻ 13 14 tuổi như hội Masamune nhưng bên trong cô bé vẫn là một đứa trẻ 3-4 tuổi, và nếu bạn có tìm hiểu về phức cảm oedipus thì sẽ biết rằng giai đoạn phát triển tâm sinh lý của trẻ sẽ bắt đầu từ giai đoạn 3, tức độ tuổi từ 3-6, nói cách khác nó hoàn toàn trùng hợp với độ tuổi một đứa trẻ bình thường ở thế giới thực, tức là sao, nghĩa là đây hoàn toàn là một hiện tượng sinh lý bình thường ở con trẻ không chỉ ở thế giới hư ảo của truyện tranh mà còn xuất hiện ở thế giới thực, và ta không thể đặt mối quan hệ của Itsumi-Masamune dưới lăng kính lãng mạn của hai đứa trẻ 13 14 tuổi được. Tất nhiên không phải đứa trẻ nào cũng phát triển phức cảm oedipus được và cần có một số điều kiện nhất định để nó có thể xảy ra, trong trường hợp của Itsumi, đó là sự thiếu thốn tình thương, sự cô lập trong hơn 10 năm cô bé tồn tại ở thế giới này. Một điều cô khá chắc là dù 3-4 tuổi nhưng cô biết bố mẹ mình là ai, tất nhiên không chỉ là mỗi cái tên, nên nhận định rằng cô bé biết Mutsumi là ai, Masamune là ai khi vừa mới gặp, nhận định này của tôi là hoàn toàn có cơ sở, mà tôi sẽ phân tích ở phần sau. Tiếp theo tua đến đoạn khi Itsumi trở về thế giới thực, khi mà tâm lý lẫn thể xác của cô bé tiếp tục phát triển chứ không mắc kẹt như trong thế giới ảo, cô bé sớm nhận ra rằng đó chỉ là tình cảm của một đứa trẻ dành cho cha mình mà thôi. Bởi lẽ, tình yêu là cách tốt nhất để thể hiện cảm xúc này ở thế giới ảo, nơi mà Mutsumi và Masamune không thật sự là cha mẹ cô, họ không trực tiếp sinh ra cô, nên tình yêu nam nữ có lẽ là cách đa chiều nhất để miêu tả về cảm xúc mà cô bé dành cho bậc phụ mẫu của mình ở độ tuổi đó. Vì vậy câu đùa của Itsumi mà tôi vẫn nhớ mãi “Nhà máy thép Mifuse chính là nơi khiến mình lần đầu tiên trải nghiệm cảm giác thất tình, trải nghiệm cảm giác trái tim bị tan vỡ”, nói cách khác Itsumi lúc này đang hồi tưởng lại những ký ức mà cô ấy đã chia sẻ với “bản thân” của một thế giới khác, một thế giới mà cô ấy không thể nào quay trở lại, với những phiên bản cha mẹ 13 14 tuổi mà cô sẽ không còn có cơ hội gặp lại.
Giờ đến một phần tôi khá đắn đo khi viết, là liệu Itsumi có biết rằng Mutsumi và Masamune là bố mẹ mình không? Theo tôi là có, thứ nhất quan điểm cốt lõi của thế giới này như tôi đã nói, cũng như là sợi dây liên kết dẫn Itsumi đến thế giới này, đó chính là sự mất mát, vậy liệu cảm xúc mất mát này có tiếp tục được khai thác hay không? Ở phân đoạn Mutsumi hôn Masamune trên nền tuyết trắng, đó chính là tái hiện cảm giác mất mát của con bé khi sợ mất đi người thân mình một lần nữa, giống như 10 năm trước cô bé lạc mất cha mẹ mình vậy. Trong khoảng thời gian hơn mười năm ở đây, không khó để nhận định rằng Itsumi đã có khả năng phát triển tâm hồn của mình theo hướng mạnh mẽ kiên cường hơn, nếu hiểu theo hướng tình yêu nam nữ của một cô gái đang thất tình, liệu nó có đủ để khiến một cô bé liên tục ăn vạ, gào khóc trong khoảng thời gian mười năm giam giữ trong nhà máy kia, phải rơi nước mắt bởi đau đớn vì thất tình hay không? Hay đó là sự tái hiện của thứ cảm giác con bé sợ hãi nhất? Cảm giác mất đi người thân yêu của mình? Tất nhiên có những người có thể suy luận theo hướng người thân thích duy nhất hay đại loại thế và phủ nhận luận điểm này, vậy nên tôi sẽ đi tới luận điểm thứ hai: Đó là về tư tưởng đã khai thác, xét hẹp thì nó là chủ đề về gia đình, về sự chấp nhận và tiến về tương lai, tức là, nó là tình cảm hoàn toàn trong sáng, và như tác phẩm khác của nhà văn Mari Okada, phức cảm oedipus cũng được xuất hiện ở tác phẩm này, tức là không chỉ ngầm xác nhận rằng thứ phức cảm này đã thật sự tồn tại, tác giả còn phải hợp lý hóa yếu tố này trong tác phẩm, tức là, nếu bây giờ con bé ghen với mẹ nó vì yêu bố nó theo hướng tình cảm nam nữ thì thiết lập này sẽ đổ bể, tất nhiên con bé không học sâu hiểu rộng đến mức biết khái niệm của phức cảm oedipus nhưng nó có thể là luận điểm để nhận định em nó biết hai người kia là bố mẹ mình, chưa kể nếu thật sự ghen tuông với mẹ nó theo hướng tình cảm nam nữ thì nó chắc chắn sẽ không giải thích được phần đoạn cuối của phim, bởi chỉ khi biết được rằng đó là cha mẹ mình, hoặc ít nhất là Mutsumi là mẹ mình thì cô bé mới có thể hành xử như thế, chứ không thì cảm giác ghen tuông khó buông bỏ sẽ còn kéo dài và nó sẽ gây ra nhiều vấn đề kể cả sau khi về thế giới thực. Và quan điểm cho rằng Itsumi dễ dàng buông bỏ tình cảm ấy lại càng không đúng, theo tôi thì con bé đã làm hết sức có thể rồi, tâm hồn của em nó vẫn chỉ là một đứa trẻ, và một đứa trẻ yêu cha của mình với góc nhìn của người ngoài chúng ta thì nó là một tình cảm trong sáng và đáng yêu, và tác phẩm này đang cố gắng tái hiện lại nó, chứ không hề có cơ sở để chứng minh em nó dễ dàng buông bỏ, vì tới đoạn kết khi Itsumi đã lớn, em nó vẫn nhớ mãi cảm xúc khi ấy là đủ hiểu em nó trân trọng nó như thế nào, chưa kể đến một số phân đoạn em nó còn chủ động “tấn công” Mutsumi theo góc nhìn của người xem. Đó là phần giả thuyết của tôi
7. Thế giới thực và ảo?
Vậy quay trở lại thế giới ảo, như tôi đã trình bày ở phần trên, ý của Sagami vốn không xấu, chỉ là cách ông thực hiện có vấn đề, nhưng đúng là nếu từ bỏ mọi thứ và mặc cho những đứa trẻ cứ làm gì thì làm để đưa Itsumi trở về thế giới cũ của cô bé thì tỷ lệ khá cao rằng thế giới này sẽ sụp đổ. Chính vì vậy Sagami mới tìm mọi cách để triệu hồi lại những làn khói mà thị trấn này cho là thần, để nó có thể lấp lại những vết nứt của thế giới được tạo ra bởi những sự kiện phát sinh ngoài quỹ đạo. Và cuối cùng những thứ mà tác phẩm gọi là lang thần đã xuất hiện và vá lắp lại những vết nứt. Nếu chỉ một trong hai sự kiện, lang thần xuất hiện và hội Masamune đưa Itsumi trở về được diễn ra, thì cốt truyện sẽ không thể nào được diễn biến, nó như hai cực của một chiếc ắc quy vậy, dù đối lập nhau nhưng chúng lại bổ trợ cho nhau để tiếp tục phát triển. Hội Masamune thì tận dụng khai thác những vết nứt để trả lại linh hồn của cô bé Itsumi, một bên là Sagami cố gắng triệu hồi lại lang thần và ông ta đã thành công trong việc vá lắp lại những vết nứt đã xuất hiện ở khắp thị trấn này. Nhưng đến đây thì một câu hỏi được đặt ra là, sẽ ra sao nếu lang thần không được triệu hồi? (Vế còn lại là sẽ ra sao nếu Itsumi không được trả về thì chắc quá rõ rồi nên tôi không giải thích thêm)
Từ những chi tiết trong tác phẩm anime của mappa, ta có thể thấy rằng thế giới này nằm trọn trong thế giới thực, tức là nó giống như tập hợp con ấy, hai thế giới nằm đè lên nhau, nên nhân vật trong thế giới ảo mới có thể nhìn thấy cũng như đưa tay ra chạm vào thế giới thực, vậy nếu lang thần không xuất hiện thì điều gì sẽ xảy ra? Đó chính là sự hợp nhất hai thế giới, liệu có sự kiện gì như vụ nổ xảy ra tại nhà máy thép khi trước không thì tôi chưa thể nào đưa ra dự đoán nhưng có một điều chắc chắn rằng tất cả những con người ở thế giới ảo ấy toàn bộ sẽ biến mất, kể cả những người sống và chết trong vụ nổ nhà máy thép ở thế giới ảo mà tôi đã đề cập khi trước. Lang thần xuất hiện chính là để ngăn sự hợp nhất hai thế giới này. Nhưng nói thế không có nghĩa là sau khi lang thần xuất hiện thì không có sự dao động, va chạm nào giữa hai thế giới xảy ra. Quay lại ban đầu, tôi đã lấy ở phần đầu về trục Oxy để miêu tả hai thế giới, tức là, hai thế giới này cũng xuất phát tại điểm O, nói rộng ra tức là khoảng thời gian cố định nào đó trong quá khứ, nhưng xét theo chiều hẹp nó lại chính là nguyên nhân tạo ra thế giới ảo kia, đúng thế, nó chính xác là nhà máy thép Mifuse, nói cách khác nhà máy thép ở hai đường thế giới này giao nhau vì chúng cùng xảy ra vụ nổ vào một thời điểm, và bức vẽ của Masamune ở trong nhà máy chính là minh chứng rõ nhất cho luận điểm này, bởi lẽ ở thế giới thực không thể có sự kiện như thế diễn ra, và quá đơn giản để suy luận ra được rằng bức vẽ đó chính là sản phẩm của thế giới ảo, đã giao nhau với thế giới thực để có thể ghi lại dấu ấn về những gì thật sự đã xảy ra ở nhà máy Mifuse trong quá khứ.
Vậy, sau khi đưa Itsumi thành công về thế giới thực, liệu dòng thời gian ở thế giới ảo ấy có được tiếp tục diễn biến, tiến lên trước không? Tôi vẫn nghĩ câu trả lời là không, cho dù Masamune khẳng định bản thân mình đang sống với luận điểm rằng “trình độ vẽ của mình vẫn đang tiến bộ lên, mình đang sống”, thì điều đó cũng không đủ cơ sở để đưa ra nhận định rằng dòng thời gian sẽ trôi trở lại sau khi Itsumi trở lại thế giới thực, vì ngay từ đầu cốt lõi của thế giới này nó như một bản ghi, một dạng hằng số ngay từ khi nó được tạo ra bởi các vị thần, nếu như thời gian quay trở lại bình thường thì thiết lập này chắc chắn sẽ trở nên vô nghĩa.
Và điều này lại đặt ra câu hỏi: Liệu đây có phải là một cái kết happy end khi các nhân vật chính của tác phẩm vẫn bị mắc kẹt trong vòng lặp thời gian của thế giới đó, nếu chưa tính đến những trường hợp bị lang thần bắt đi và không có dấu hiệu cho việc họ sẽ quay trở lại, về cơ bản nếu đứng từ góc độ bên ngoài, thì đó chắc hẳn sẽ là một địa ngục khi chúng ta nghĩ tới. Đây chỉ là nhận định của bản thân tôi, nhưng sự kiện Mutsumi và Masamune yêu nhau rồi cưới nhau khá chắc nó sẽ không xuất phát từ thời trung học giống như trong thế giới này, và điều tất cả chúng ta đều có thể biết đó là tình yêu thời trung học vốn không bền lâu, họ có thể chia tay bất cứ lúc nào, điều này lại đưa ta đến một suy nghĩ khác, tình yêu là thứ chứng minh bọn họ đang “sống”, vậy nếu sau họp có chia tay thậm chí ghét nhau thì sao? Không ai nói trước được điều gì, và nếu kịch bản này xảy ra thì họ sẽ tiếp tục mắc kẹt trong vòng lặp vô tận này à? Một câu hỏi vẫn còn bỏ ngỏ sau khi nhiều người xem hết tác phẩm.
Nhưng đồng thời cũng có một suy nghĩ khác về cái kết của tác phẩm: Rằng giải phóng Itsumi khỏi cái lồng giam mang tên thế giới này, bọn họ đã chấp nhận kịch bản xấu nhất tức là sẽ biến mất cùng với thế giới này để đảm bảo rằng đứa trẻ là con của bản thân họ trong tương lai, sẽ có được một cuộc sống bình thường, rằng phiên bản của họ ngoài đời thực sẽ tìm thấy niềm vui, niềm hạnh phúc khi gặp lại người con gái được họ coi như đã mất tích. Nói cách khác là chấp nhận cái chết sẽ có thể tìm đến bọn họ bất cứ lúc nào, và những gì họ có thể làm lúc này là cứu lấy sinh mạng của Itsumi, những gì quan trọng đối với họ hơn là níu giữ thứ thời gian, cuộc sống vô nghĩa hay những mảnh vụn ký ức vô dụng của cái thế giới giả tạo này, thứ cuối cùng sẽ tan biến trong không khí như những hạt bụi. Đó là một cách nhìn nhận khác về cái kết của tác phẩm.
8. Ý Nghĩa Cái Tên Của Tác Phẩm
Đọc đến đây rồi, các bạn sẽ tự hỏi: Ừ thì cũng hay và ý nghĩa đấy, thế cái tên tiêu đề phim nghĩa là gì? Alice to Therese no Maboroshi Kojo, vậy Alice To Therese ở đây nghĩa là gì? Thực ra tác phẩm này có một tên khác là Alice to Teles no Maboroshi Koujou, phiên âm từ Katakana của cụm アリスとテレスのまぼろし工場, nói cách khác cả hai tên này đều đúng. Trong phim có nhắc tới một câu nói dẫn của một triết gia người hy lạp Aristotle: “Hy vọng là giấc mơ của người thức” (Hope is a waking dream) và khái niệm về Energeia nữa, tên của ông còn được viết là Aristoteles, trong tiếng nhật được phiên âm là ArisuToTeresu(アリストテレス), thấy quen rồi chứ? Nó sử dụng hai từ đồng âm là トtrong tên của Aristotle và と trong tên phim(アリスとテレス), quay lại tên tác phẩm Alice to Teles no Maboroshi Koujou thì cụm Alice to Teles ở đây chính là cách viết đồng âm của Aristotle, hay nói cách dễ hiểu hơn thì tựa phim có thể được dịch là “Nhà máy ảo ảnh của Aristotle”, một tiêu đề nghe rất triết học đúng không? Vậy câu hỏi là liệu ta còn có thể suy luận ra được thêm điều gì về tiêu đề phim không? Có đấy! Trước hết Aristotle là học trò của một triết gia hy lạp lớn khác là Plato, nhắc đến Plato bạn đoán được thêm điều gì không, cụ thể là tác phẩm của ông? Đó chính là câu chuyện về cái hang, hay còn được gọi là Cái Hang Của Plato hay ngụ ngôn cái hang! Phần tiếp theo sẽ kể lại sơ lược câu chuyện đó:
Câu chuyện ngụ ngôn này kể về một người sống trong hang động, họ luôn sống ở đó và không biết gì về thế giới bên ngoài, không có ánh sáng tự nhiên, chỉ có những bức tường ẩm ướt và tối tăm. Ở nơi này chỉ có thể nhìn thấy cái bóng phản xạ lên bức tường bởi ánh sáng của ngọn lửa. Hơn thế nữa, họ cho rằng những cái bóng đó là có thật và chỉ cần dành nhiều sự chú ý vào chúng, thì họ sẽ có thể trở nên hiểu biết và thành công trong cuộc sống. Cho đến một ngày, sự bình lặng thay đổi, ai đó đã khám phá ra cách để ra khỏi hang động và mở đường ra không gian bên ngoài. Đầu tiên, nó đơn giản chỉ là khao khát. Ông ấy bị lóa mắt bởi sự rực rỡ của ánh mặt trời. Lần đầu tiên, anh ta thấy tất cả mọi thứ được chiếu sáng rực rỡ như vậy, đôi mắt của anh ấy dần dần được điều chỉnh và nhìn vạn vật trong hình dạng đích thực của chúng, đây là những thứ mà trước kia mà anh ta chỉ biết đến cái bóng. Anh ta nhìn thấy trực tiếp bông hoa, màu sắc của những con chim, sắc thái của vỏ cây. Anh ta quan sát những ngôi sao và hiểu biết sự bao la và tuyệt vời của bản chất vũ trụ.Vì lòng trắc ẩn, người đàn ông mới được giác ngộ này quyết định rời khỏi thế giới tràn ngập ánh nắng phía trên và quay trở lại hang động để giúp đỡ các bạn mình, những người vẫn còn đang sa lầy trong những sai lầm và ngộ nhận. Bởi vì anh ấy trở nên hăng hái với thế giới đầy ánh sáng phía trên, anh ta hầu như không thể nhìn thấy gì ở dưới lòng đất. Anh ta đi dọc theo hành lang ẩm ướt và trở nên bối rối. Anh ta thấy dường như mọi người hoàn toàn không ấn tượng khi anh quay trở lại và cố gắng giải thích cho họ mặt trời là gì hay cái cây có hình dáng thật sự là như thế nào. Không những vậy, những người sống trong hang châm chọc, sau đó nổi giận và cuối cùng âm mưu giết chết anh ta.
Đọc xong câu truyện ngụ ngôn này bạn có thấy ngờ ngợ gì đó không? Đó chính là concept gốc cốt truyện của tác phẩm này, kể về một thế giới bị mắc kẹt trong vụ nổ nhà máy thép Mifuse, như câu chuyện ngụ ngôn mà tôi đã kể, không khó để thấy được sự trùng hợp về mặt ý tưởng của hai câu chuyện, và bài học đưa ra cũng đều là sự giác ngộ, nhận thức để tiếp bước về phía trước, đều mang chung tư tưởng rằng chúng ta là những con người ít nhiều sống trong bóng tối, nhiều người trong số chúng ta đều lo lắng về một số thứ như sự nổi tiếng, đối tác hoàn hảo, một địa vị cao trong công việc, đó đều là là những thứ phù phiếm hơn chúng ta nghĩ nhiều. Thực ra, phần lớn chúng chỉ là bóng ma mà nền văn hóa của chúng ta chiếu lên bức tường tâm trí đầy khiếm khuyết và dễ vỡ của con người, nhưng bởi mọi người quanh ta đều quả quyết rằng chúng là thật. Đó chính là một trong những ý nghĩa mà tác phẩm muốn truyền tải và đó cũng chính là ý nghĩa của tiêu đề phim.
Cảm ơn đã đọc bài viết.