I. Giới Thiệu Phương Pháp Phân Tích
Tác phẩm A Tropical Fish Yearns for Snow/Cá nhiệt đới mong ngày tuyết rơi (熱帯魚は雪に焦がれる) của tác giả Hagino Makoto nổi bật lên một cách ấn tượng với phong cách kể chuyện đặc biệt và có phần khác lạ, một phong cách truyền tải cốt truyện có ý thức đi chệch hướng khỏi những cấu trúc cốt truyện truyền thống mà chúng ta vốn đã quen thuộc để thay vào đó tập trung ưu tiên vào việc đào sâu vào những vùng nằm ở vùng sâu nhất, phức tạp nhất của nội tâm con người, cùng với đó là với những sự chuyển dịch cảm xúc của hai nhân vật chính là Konatsu Amano và Koyuki Honami.
Cách tiếp cận độc đáo của tác phẩm này thể hiện sự tương đồng một cách đáng kinh ngạc và bất ngờ với những lý thuyết văn học của Akutagawa Ryūnosuke, đặc biệt là khái niệm đầy tính cách mạng về việc một tiểu thuyết không có khái niệm về một 'câu chuyện' đúng nghĩa hay còn được gọi là truyện ngắn. Akutagawa khẳng định rằng những tiểu thuyết thuộc dạng này, mặc dù có thể thiếu vắng cái được gọi là thị hiếu phổ thông hay thị hiếu công chúng mang tính rộng rãi hay là thiếu mất đi một cái vẻ đẹp cấu trúc rõ ràng và dễ nhận thấy như những gì được tôn vinh và đề cao bởi các nhà văn cùng thời đại như Tanizaki Jun'ichirō hay những người khác, nhưng lại có khả năng tiếp cận được một sự thuần khiết đặc biệt và độc nhất vô nhị bằng cách ưu tiên tập trung vào việc miêu tả một cách tỉ mỉ thế giới nội tâm phong phú cùng với "bản chất" thực sự của con người và sự việc, hoặc là tập trung vào những động cơ tiềm ẩn sâu kín đằng sau các sự kiện, thay vì chỉ tập trung vào những tình tiết bề ngoài mà nhiều ngòi bút chọn, nó không chỉ kịch tính mà còn có tính chất kích thích. Đối lập với ông, thì Tanizaki Jun'ichirō lại nhấn mạnh một cách quyết liệt đến vẻ đẹp cấu trúc cũng như sức hấp dẫn của cốt truyện, đồng thời ông còn lập luận một cách thuyết phục rằng tiểu thuyết, trong số tất cả các hình thức văn học khác nhau, có thể sở hữu cảm giác về vẻ đẹp cấu trúc vĩ đại nhất và rằng việc từ bỏ cốt truyện chính là vứt bỏ những đặc quyền khiến tiểu thuyết trở nên đặc biệt cũng như riêng biệt của nó.
Tuy nhiên, tác phẩm Cá nhiệt đới mong ngày tuyết rơi lại cộng hưởng một cách đặc biệt và sâu sắc với tầm nhìn đầy tính nghệ thuật của Akutagawa, câu chuyện của tác phẩm này diễn ra và phát triển thông qua những sự chuyển dịch chậm rãi, dần dà, gần như không thể cảm nhận được một cách rõ ràng trong thế giới cảm xúc nội tâm của Konatsu và Koyuki, cùng với những bước đi đầy thận trọng, rụt rè và e dè của họ trên con đường để tìm cách thấu hiểu cảm xúc của nhau một cách chân thành và sâu sắc, chứ hoàn toàn không phải thông qua một chuỗi liên tiếp các sự kiện bên ngoài đầy tính chất kịch tính và dồn dập. Sự tập trung vào chiều sâu của thế giới nội tâm này có thể trích dẫn một nhận định của Northrop Frye cho rằng ý nghĩa thực sự của một bài thơ hay mở rộng ra rằng một tiểu thuyết mang tính chất thơ ca như tác phẩm đang được chúng ta bàn luận, có thể được nghiên cứu từ bên trong một cách trực quan và không hề cần đến các mối tương quan phức tạp hoặc những diễn giải từ bên ngoài để có thể nắm bắt được chất tinh túy, cái hay của nó. Cấu trúc tự sự đặc trưng của manga, với cách thức nhấn mạnh có phần đặc trưng vào hình ảnh trực quan, những miêu tả về cảm xúc đầy tinh tế và thường là quá trình khai thác phi tuyến tính đầy nghệ thuật của ký ức và nhận thức của các nhân vật, cũng sẽ tìm thấy những điểm tương đồng trong khái niệm về tiểu thuyết trữ tình. Loại này thường có xu hướng hòa trộn một cách khéo léo yếu tố tự sự vào trong hình ảnh, tập trung đào sâu vào phản ứng về mặt tinh thần và cảm xúc phức tạp của nhân vật đối với các sự kiện xảy ra hơn là bản thân những sự kiện đó, điều này phản ánh một cách hoàn hảo chất lượng nội tâm sâu sắc và đầy ý nghĩa của tác phẩm này.
Bản chất của cách nói “không có câu chuyện đúng nghĩa” của tác phẩm này không hề đồng nghĩa với sự vắng mặt hoàn toàn của ý nghĩa của cốt truyện, mà thực chất là một phương thức hoàn toàn khác biệt và tinh tế để tạo ra ý nghĩa, một phương thức mà các nhà nghiên cứu xác định là thấm đẫm một cách sâu sắc một "tinh thần thơ ca (詩歌的精神) đậm đà và phong phú. Tinh thần đặc biệt này được đặc trưng bởi sự nhấn mạnh cô đọng một cách tinh tế vào những “chất liệu” được chọn lựa một cách cẩn thận của câu chuyện, là những khoảnh khắc nhỏ bé nhưng đầy ý nghĩa, những cảm xúc không lời mà đầy tính sâu lắng, những tương tác dù nhỏ nhưng đầy tế nhị. Từ góc nhìn này ta tìm thấy sự đồng điệu và cộng hưởng mạnh mẽ trong khái niệm shasei (写生), hay phác họa từ đời thực theo cách hiểu của chúng ta, mà đặc trưng là Masaoka Shiki. Về bản chất, thì có thể nhìn nhận shasei là phương thức đầy tính thẩm mỹ của quá trình quan sát trực tiếp và chân thực, nhằm mục đích nắm bắt được những sự thật tinh tế của những khoảnh khắc khi được trải nghiệm những thứ đó một cách trực tiếp và đầy chân thành. Cách miêu tả chi tiết và gợi nó lên một cách đầy nghệ thuật của tác giả Hagino Makoto về thị trấn ven biển thơ mộng, câu lạc bộ thủy cung đầy màu sắc và những thay đổi cảm xúc dù chỉ là nhỏ nhặt nhưng có ý nghĩa rất quan trọng của các nhân vật có thể được coi một cách hợp lý nhất để phác họa nên sự tinh tế và tỉ mị của khái niệm shasei. Khi lý thuyết của Shiki phát triển và mở rộng để bao gồm chủ nghĩa hiện thực một có chọn lọc ( nói dễ hiểu tức là việc lựa chọn một cách có mục đích các khía cạnh cụ thể của một cảnh nhất định để từ đó nhấn mạnh và làm nổi bật nó lên) từ đó có thể cung cấp một khung lý thuyết vững chắc và có giá trị để hòa trộn một cách hài hòa quá trình miêu tả khách quan với những cảm xúc mang tính chủ quan, hay có thể nhận định rằng đây là một sự pha trộn tinh tế mô tả một cách hoàn hảo kết cấu tự sự độc đáo của bộ truyện này. Bởi lẽ tác phẩm này không chỉ đơn thuần phác họa cái vẻ thực tại bên ngoài mà chúng ta có thể nhìn thấy được mà còn phác họa được cả "bản chất" về những nội tại sâu kín và phức tạp trong trải nghiệm của các nhân vật.
Việc tác phẩm tập trung sâu vào thế giới nội tâm phức tạp của nhân vật là một phương pháp để chống lại những cách diễn giải theo hướng đơn giản hóa. Các nhà phê bình đã đưa ra một luận điểm quan trọng: họ từ chối bất kỳ phương thức nào nhằm đơn giản hóa cho tác phẩm. Nó là một hình thức để phản đối việc rút gọn một tác phẩm phong phú và đa tầng thành chỉ một bản tóm tắt cốt truyện khô khan hoặc một danh sách liệt kê các đặc điểm nhân vật một cách máy móc. Khi làm như vậy, chúng ta sẽ đáng tiếc bỏ lỡ những ý nghĩa sâu xa, tinh tế và khó nắm bắt hơn nhiều mà tác phẩm muốn truyền tải.
Quan điểm này có giá trị hơn khi ta đối chiếu vào ngay trong chính câu chuyện, đặc biệt là ở sự bực bội ở mức rõ ràng và có thể cảm nhận được của Koyuki về việc bị những người khác hiểu và phân loại một cách hời hợt, bề ngoài. Lời than thở đầy cảm xúc của cô, "Nghiêm túc, dịu dàng, được ngưỡng mộ…" khi nói về việc bị người khác nhận định về bản thân cô, cho thấy một cách rõ ràng sự ác cảm sâu sắc và mãnh liệt của cô đối với việc bị giản lược và thu gọn thành một tập hợp các nhãn hiệu dễ hiểu và đơn giản, một nhân cách giống như một học sinh ưu tú, làm lu mờ và che khuất bản ngã nội tâm phức tạp, đa chiều và thật sự của con người cô. Việc thể hiện sự bất bình với những phương thức nhằm tạo ra những bản tóm tắt phá hủy những thứ cấu trúc vốn có của chính manga trong việc bị tóm tắt một cách dễ dàng và đơn giản. Giá trị thực sự và ý nghĩa sâu sắc của câu chuyện nằm chính ở những yếu tố tinh tế mà một bản tóm tắt cốt truyện đơn thuần và máy móc sẽ không thể nào có thể tiếp cận được như những điều không thể nói ra, những điều được cảm nhận được bằng trực giác, rồi đến bầu không khí tinh tế giữa cách nhân vật cùng nhiều yếu tố khác. Sự ác cảm chung và sự khó chịu này, từ cả của nhân vật bên trong truyện lẫn cách tiếp cận phê bình được nhiều cá nhân đề xuất và khuyến khích cho việc đọc truyện, đối với việc tóm tắt giản lược và đơn giản hóa chỉ ra và phản ánh một mong muốn cơ bản và thiết yếu của con người về sự hiểu biết chân thực, toàn diện và đầy đủ, một chủ đề quan trọng cộng hưởng và lan tỏa xuyên suốt tác phẩm và kết nối một cách có ý nghĩa với các cuộc thảo luận rộng hơn và sâu sắc hơn về bản ngã và sự công nhận.
Để minh họa thêm và làm rõ hơn nữa sự phản đối việc đóng khung giản lược và hạn chế, các nhà phê bình sử dụng một cách khéo léo ẩn dụ nhằm so sánh thế giới quan của chúng ta với cách chúng ta quan sát loài cá ở trong thủy cung. Nhằm khuyến khích việc quan sát những chú cá, hay nói rộng hơn là các nhân vật và cuộc sống phong phú, đa dạng của họ, như chính họ đang tồn tại một cách hoàn toàn tự nhiên và chân thực, trong trạng thái tự nhiên và vẹn toàn, hoàn toàn không cần đến những sự diễn giải không cần thiết hay sự áp đặt một bộ khung tự sự cứng nhắc để hạn chế và phân loại và định nghĩa họ một cách quá hẹp hòi và không công bằng. Quan điểm này phù hợp với luận điểm có phần độc đáo về việc manga “không có một câu chuyện đúng nghĩa”, bởi đây nơi mà những sự kiện hàng ngày thông thường và tưởng chừng như rất đỗi bình thường lại có thể trở nên có ý nghĩa sâu sắc và quan trọng thông qua quá trình phát triển nội tâm phức tạp và cũng như những trải nghiệm chủ quan của các nhân vật, thay vì thông qua những diễn biến theo hướng kịch tính thì câu chuyện thường xuyên sử dụng các kỹ thuật phức tạp hơn như internal focalization, thủ pháp này đưa người đọc tiếp cận một cách trực tiếp suy nghĩ và nhận thức từ sâu thẳm bên trong của nhân vật bao gồm cả suy nghĩ cảm xúc lẫn nhận thức của họ, và có lẽ là một hình thức tinh tế và khéo léo của để luân chuyển dòng ý thức, nhằm đưa khán giả đắm chìm một cách hoàn toàn vào thực tại chủ quan phong phú và đa chiều này. Phương pháp diễn giải này có thể được đặt dưới góc nhìn của quá trình tương tác trong hiện tượng học, tương tự như epoché hay sự gạt bỏ các giả định có hệ thống của Edmund Husserl, nhằm hối thúc và khuyến khích người đọc chú ý một cách tỉ mỉ đến những trải nghiệm sống khi nó diễn ra một cách tự nhiên, đại diện cho tất cả những sự phong phú không thể tóm tắt và không thể giản lược của nó. Trong tinh thần của hiện tượng học Husserlian, việc "đặt trong ngoặc" (bracketing) những khung diễn giải truyền thống cho phép chúng ta tiếp cận trực tiếp với ý thức thuần túy và trải nghiệm nguyên sơ của con người. Tương tự, các tác phẩm manga thông qua việc loại bỏ những cấu trúc kể chuyện cứng nhắc, tạo ra một không gian của hiện tượng học, là nơi mà ý thức của nhân vật được trình bày trong trạng thái tự nhiên và vẹn toàn nhất, không bị méo mó bởi những sự áp đặt, can thiệp từ kể chuyện ở bên ngoài. Quá trình intentionality - mối quan hệ định hướng của ý thức đối với đối tượng - được thể hiện một cách tinh tế thông qua khái niệm internal focalization mà tôi đã bàn luận ở trên, nơi người đọc không chỉ quan sát mà còn đồng nhất, hòa mình cùng với dòng ý thức của các nhân vật.
Nghệ thuật được sử dụng trong manga vừa phong phú mà lại rất độc đáo, có thể kể đến bút pháp đặc biệt và riêng biệt của việc phân khung (paneling), nhịp điệu (pacing) hay như hình ảnh biểu tượng (manpu), cung cấp nhiều công cụ mang tính riêng biệt và đặc thù để đạt nhằm mục đích tạo ra khả năng miêu tả nội tâm của một tác phẩm “không có một câu chuyện đúng nghĩa" nhưng lại thấm đẫm tinh thần thơ ca. Những kỹ thuật này hoạt động như những công cụ nghiên cứu của hiện tượng học, nhằm hiện thực hóa khả năng truyền tải trực tiếp những trạng thái tiền-phản tư (pre-reflective) của ý thức - những khoảnh khắc mà trải nghiệm còn chưa được khái niệm hóa hay phân tích. Các khoảng trống giữa các khung hình trở thành những khoảng lặng có ý nghĩa, tạo tiền đề cho việc trải nghiệm thời gian hiện tượng học (phenomenological time) thay vì thời gian tường thuật tuyến tính mà chúng ta vẫn dùng. Quá trình này cho phép tạo ra những cảm xúc không lời và những sự chuyển dịch tinh tế trong ý thức được truyền tải một cách hiệu quả và có sức ảnh hưởng mạnh mẽ, tương tự như cách mà Husserl mô tả việc nắm bắt bản chất của trải nghiệm thông qua trực giác.
Việc giảm nhấn mạnh vào cốt truyện bên ngoài, do đó, không hề là sự thiếu sót hay khuyết điểm mà là một lựa chọn mang tính chiến lược có ý đồ và có mục đích nhằm thực hiện quá trình xây dựng những quan điểm trong hiện tượng học – hay nói dễ hiểu đó là quá trình loại bỏ những yếu tố được coi là không cần thiết để tập trung vào bản chất thuần túy của trải nghiệm ý thức của các nhân vật. Điều này tạo ra không gian cần thiết và quan trọng để khái niệm tinh thần của thơ ca có thể phát triển và nở rộ, buộc người đọc phải hòa mình vào cuộc sống nội tâm phong phú của nhân vật ở một tầng sâu sắc hơn và có ý nghĩa hơn, trong một quá trình gọi là intersubjective (liên-chủ thể) nơi ranh giới giữa người đọc và nhân vật trở nên mờ nhạt, tạo nên một dạng thức đồng cảm trong hiện tượng học độc đáo nhằm làm nổi bật lên giá trị và ý nghĩa mà tác phẩm muốn truyền tải.